іріспе

 

ады. Олар мемлекеттік бюджеттен және бюджеттен тыс қорлардан құрылады.

ісімдер жасалды.

у керек.

.

:

ық беру;

иялық қызметін мемлекеттік реттеу;

ау;

;

таса бастауы;

ланатын болады.

табылады.

дамыту бойынша сұрақтарды теориялық негіздеу және практикалық шешу болып табылады.

ылыми жаңалығы мынадай нәтижелерінен тұрады:

қаржылық құралдардың есебінің әдістемесі ұсынылды;

қаржылық құралдарды бағалау әдістері негізделеді;

қаржылық құралдардың аудитінің әрекеттілігі мен тиімділігін арттыру бойынша кепілдемелер берілді.

ділігін арттыру үшін уақытылы шешім қабылдауға мүмкіндік туғызады.

өндірісінде өнімсіздік шығындар мен шығыстарды болдырмауға себін тигізеді.

дипломдық жұмыстың зерттеудегі біртұтас ұсыныстары және кепілдемелері оперативтік шешімдерін дайындау және өткізу жайында байланыс желісінің барлық дәрежелерінде басқару қызметкерлерге, бас бухгалтер және қаржыгерлер үшін тәжірибелік қызығушылығын білдіреді.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1. Экономиканың индустриалды-инновациялық даму кезеңіндегі бухгалтерлік есепті ұйымдастыру және кәсіпорынның шаруашылық қызметін талдау

Бәсекеге қабілеттілік жағдайында өндірісті ұйымдастыру және оның келешектегі даму жолдары

 

«Қазақстан Темір Жолы» Ұлттық компаниясы» АҚ 2002 жылдың 15 наурызында Қазақстан Республикасы Үкіметінің №310 бұйрығымен құрылған.

«Қазақстан Темір Жолы» Ұлттық компаниясы» АҚ 2004 жылдың 2 сәуір айында Астана қаласының Әділет юстициясында тіркелген.

Ұйым заңды тұлға болып табылады. Ол өзінің қызметін Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес жүргізеді.

Ұйымның банктерде жеке, ағымдағы және валюталық шоттары, сонымен қатар екі тілде жазылған мөрі бар.

Ұйымның мекен-жайы: Қазақстан Республикасы, Астана қаласы, Сарыарқа ауданы, Жеңіс даңғылы, 98.

Ұйымның негізгі қызмет түрлері:

Могистралды темір жол жүйесін құрастыру, модернизациялау;

Тасымалдау процесін бақылау;

Магистралды темір жол жүйесінің қызметін көрсеті;

Темір жол көлігімен жүк тасымалдау;

Жылжымалы темір жол құрамын жөндеу;

Жүк жіберушілердің және жүк қабылдаушылардың әр түрлі қажеттіліктерін қанағаттандыру.

санын бухгалтерлік есеп жүргізуде қолданады.

Есеп жүргізудің автоматтандырылған жүйесі элетронды есептеуіш машиналарды пайдаланудың негізінде құрылған, есеп жүргізудің автоматтандырылған нысанын қолдану өте қолайлы.

Бұл нысанға ақпаратты өңдеудің келесі кезектігі тән:

— шаруашылық операциялары;

— ақпаратты тіркеу құрылғылары;

— бастапқы құжаттар;

— машинаға мәліметтерді еңгізу құрылғылары;

— тұрақты және өзгермелі ақпараттар базасы;

— анықтамалық және есеп беру машинограммалары.

Қазіргі уақытта барлық кәсіпорындар бухгалтерлік есептің автоматтандырылған формасын қолданады. Компьютерлердің көмегімен ақпараттар мен мәліметтерді есеп регистрлерінде және машина жадынында (дискетте, дискте, флешкада) жинақтауға болады.

ін қамтамасыз етеді.

Бас бухгалтердің негізгі мақсаты, қызметі кәсіпорынның барлық қаржы және басқару есебін жүргізуге құқылы және өз атынан келісім-шарт жасауды, сенім хат бере алады.

Аға бухгалтердің қызметі кассалық операцияларды жүргізуге құқылы және бас бухгалтер егер іс-сапарға кеткенде, кезекті демалыста болғанда жұмыстарын жүргізуге құқылы.

торына бағынады. Бухгалтерия бірнеше бөлімдерге бөлінеді. Бухгалтерияның есеп айырысу бөлімі еңбек ақы және әлеуметтік сақтандыру бойынша жұмысшылармен және қызметкерлермен есеп айырысуды жүргізеді, қаржы мекемелерімен есеп айырысуды жүзеге асырады. Материалдық бөлім жабдықтаушылармен есеп айырысу есебімен айналысады. Негізгі құралдар, материалдар, тауарлар қозғалысын есепке алады. Бұл бөлім материалдық құндылықтардың қоймадағы есебінің жүргізілу дұрыстығын тексеріп отырады.

Өткеру операциялары есебі бойынша өткеру бөлімінің бухгалтері есеп жүргізеді. Аға бухгалтер жинақтық және қортындылаушы құжаттар жасайды, негізгі қызмет бойынша есеп береді.

Пайдалылық – инвестициялық капиталды тарту және ұстап тұру үшін жеткілікті таза табыс табу қабілеттілігі.

Өтімділік — берілген мерзімге борыштарды өтеу үшін жеткілікті төлем қаражаттарының болуы.

Нарық бәсекелестік жағдайда өндірісті тиімді басқару нарық қатынастарының қалыптасуына, өндірістің тиімділігін көтеруге кәсіпорынның қаржыларын нығайтуға ықпал етеді.

і қажет.

Кәсіпорын экономикасын көтерудің басты звеноларының бірі есеп болып табылады. Бухгалтерлік есеп әртүрлі басқару функцияларын орындау үшін ақпараттар дайындау.

Өндірістің бухгалтерия бөлімі есеп және талдау жұмыстарымен айналысады. Бухгалтерия жұмысын бас бухгалтер басқарады және ұйымдастырады.

Кәсіпорын бухгалтерлік есептің автоматтандырылған түрін қолданады. Орындалатын операциялар алғашқы құжаттармен хатталады. Олардың түрлері бір ізге салынған, стандартталған және автоматты өңдеуге бейімделген. Құжаттардың бухгалтерлік есептің журнал-ордерлік және автоматтандырылған регистрларының түрлері белгіленген тәртібі бойынша бекітілген.

Шаруашылық қызметтің түріне, көлеміне және шаруашылық жүргізудің нақты жағдайына қарай бухгалтерлік есепті ұйымдастыруды жүзеге асыра отырып, кәсіпорын:

шаруашылық операцияларын рәсімдеу үшін пайдаланылатын бастапқы құжаттардың нысанын өкілетті орган бекіткен талаптар негізінде өз бетінше жасап бекітеді;

өз бетінше бухгалтерлік есепті ұйымдастыру нысанын белгілейді;

есеп саясатын құрады;

бухгалтерлік есептің қаржы және басқару бухгалтерияларына функционалдық бөлінуін жүзеге асырады.

Шаруашылық операцияларына бақылау жасау тәртібін қарастырады.

Кәсіпорын басшысы бас бухгалтерді тағайындайды және жұмыстан босатады.

Кәсіпорын шаруашылық қызметі барысында орындалатын әрбір операция өзінің түрі мен мазмұнына қарамастан міндетті түрде құжаттарда тіркеліп отырады.

Бухгалтерлік құжат дегеніміз – орындалған шаруашылық операцияларын растайтын немесе оларды орындауға берілген бұйрықтарды белгілейтін жазбаша өкім қағазы.

Пайдалану мақсатына қарай құжаттар өкімдік, растаушы, бухгалтерлік дайындау құжаттары және құрастырушы құжаттар болып бөлінеді.

Операцияның көлеміне қарай құжаттар бастапқы және жинақтаушы құжаттар болып бөлінеді.

Толтырылу тәсіліне қарай құжаттар типтік және мамандандырылған болып бөлінеді.

Толтырылу орнына қарай құжаттар ішкі және сыртқы болып бөлінеді.

Құжаттарға түсірілетін мәліметтер сиямен немесе шарикті қаламсаппен, электрондық есептеу машиналарымен жазылады.

Құжаттар көрсеткіштерін толтыруда қателер жіберілуі мүмкін . Мұндай қателер корректуралық түзету әдісін қолдану арқылы түзетіледі.

мақсатында кәсіпорынның мүліктеріне және ақшалай міндеттемелеріне кем дегенде жылына 1 рет түгендеу жүргізіледі.

Түгендеу дегеніміз – кәсіпорын мүліктері мен міндеттемелерінің нақты барының бухгалтерлік есеп мәліметтерімен сәйкестігін тексеру.

Түгендеу жүргізу сәтінде белгілі бір мерзімге кәсіпорын мүліктері мен міндеттемелерінің нақты барын көрсету құжаты – «Түгендеу тізімдемесі» толтырылады.

 

 

1.2 Кәсіпорын қызметінің негізгі қаржы-экономикалық көрсеткіштерін талдау

 

уақытылы өтеу үшін қаржы ресурстарымен қамтамасыз етілуін көрсетеді.

Қаржылық тұрақтылық — бұл әрдайым төлем қабілеттілігін кепілдендіретін ұйымның белгілі бір шоттар жағдайы. Ұйымда тұрақты қалыптасқан табыстың шығыннан артуын – қаржылық тұрақтылық деп атайды. Ол ақша қаражаттарын еркін пайдаланып, оларды тиімді қолдану арқылы өндіру мен өнімді өткізу процесінің үздіксіздігін қамтамасыз ететін, сондай-ақ кәсіпорынды кеңейтуге және жаңартуға қажетті шығындарын қаржыландыратын, ұйымның қаржы ресурстық жағдайын сипаттайды. Қаржылық тұрақтылық ұйымның жалпы тұрақтылығының негізгі бөлігі болып табылады. Сондықтан да қаржылық тұрақтылық барлық өндіріс – шаруашылық қызметі процесінде қалыптасады және кәсіпорынның жалпы тұрақтылығының негізгі бөлігі болып табылады. Ал, кәсіпорынның жалпы қаржылық тұрақтылығы, ол ең алдымен әрдайым табыстың шығыннан артуын қамтамасыз ететін ақша ағымының қозғалысын көрсетеді.

Қазақстан Республикасының әлемдік экономикалық қауымдастыққа кіруіне байланысты барлық пайдаланушыларға, әсіресе шетелдік инвесторларға түсінікті бухгалтерлік есеп жүргізудің және қаржылық есеп беруді жасаудың қағидаларын жетілдіруге белгілі бір талаптар қойыла бастады. Шетелдік инвесторлар қазақстандық ұйымдарға ақшалай қаражат сомасын салғаннан кейін олардың барлығына түсінікті есептілік табыс ету қажет болды. Осыған байланысты қаржылық есеп берудің халықаралық стандарттары (ҚЕХС) жалпы қабылданған кәсіби іскерлік қарым-қатынас жасау тілі болып табылады.

Қаржылық есеп берудің халықаралық стандарттары (ҚЕХС) – бұл бүкіл әлемде ұйымдардың қаржы есептерін жасау үшін қаржы-шаруашылық операцияларын тануға, бағалау мен ашып көрсетуге талаптар қоятын ережелер.

Ұйым қызметін басқару үшін экономикалық көрсеткіштер жүйесін пайдаланады, ол бойынша өз жұмысын жоспарлайды, есеп пен есеп беруді ұйымдастырады, баға және жұмысқа ынталандыру жүзеге асырылады. Бұл жүйе өзінше өзара бір-бірімен байланысты көрсеткіштер жиынтығын құрайды. Экономикалық көрсеткіштер өзінің қалыптасу жағдайына байланысты жоспарлы және есепті болып бөлінеді. Есепті көрсеткіштер бұл белгілі кезеңдегі нақты жеткен көрсеткіштерді қамтып көрсетеді. Міне сондықтан бухгалтерлік есепті ұйымдастыруда экономикалық көрсеткіштер жүйесін барынша белгілеуді қамтамасыз ету қажет. Оған шаруашылық процестері мен көрсеткіштер, ұйым қорларының жағдайы, жоспарлы тапсырманың орындалу ақпараты көрсетілуі қажет. Бухгалтерлік есеп көрсеткіштер жүйесінің мүлтіксіз шарты ұйым басқаруда шешім қабылдауға ақпараттармен барынша қамтамасыз ету болып табылады [2].

Ұйымның қаржы жағдайы әлсіз және өмір сүру нарықтық экономика жағдайындағы ұйымның сенімді болуын, тұрақтылығын және келешегі барлығын куәландырылуы тиіс. Қаржы жағдайы ұйымның белгілі бір кезеңдегі қаржылық тұрақтылығын және оның өз шаруашылық қызметін үздіксіз жүргізуі мен өзінің қарыз міндеттемелерін уақытылы өтеуі үшін қаржы ресурстарымен қамтамасыз етілуін көрсетеді.

Ұйымның қызметін жан-жақты зерттеу негізінде бір-бірімен байланысты экономикалық көрсеткіштердің тобы жатады, олар ұйымның және бөлімшелердің жұмысын сипаттайды.

апиталдағы өзгерістер туралы есеп;

Есеп беру пайдаланушыны қажетті ақпаратпен қамтамасыз етеді. Қаржылық есеп берудің құрамдық бөліктері өзара байланысты, оларды бір-бірінен бөліп қарау мүмкін емес (1.1-кесте).

Кесте 1.1

«Қазақстан Темір Жолы» Ұлттық компаниясы» АҚ

қаржы нәтижесінің қалыптасуын талдау

 

Ауытқу

ж.

1

2

3

4

5

1

жұмысты) өткізуден түскен пайда

мың тг.

,0

,0

2

Өткізілген өнімнің (қызметтің, жұмыстың) өзіндік құны

мың тг.

,0

,0

3

Жалпы пайда

мың тг.

,0

4

Өзге пайда

мың тг.

,0

5

Әкімшілік шығындар

мың тг.

,0

6

)

мың тг.

,0

,0

7

Корпоративті табыс салығы бойынша шығындар

мың тг.

8

Салық салынғанан кейінгі пайда (зиян)

мың тг.

,0

,0

9

Қызметкерлердің орташа тізімдік саны

адам

50

53

10

Негізгі құралдардың орташа жылдық құны

мың тг.

165962,0

,0

11

Қор қайтарымдылығы 1/9

теңге

0,0045

0,013

12

Қор сыйымдылығы 9/1

теңге

218,66

78,17

13

Қормен қарулану 9/8

теңге

3319,24

3190,1

-129,14

 

ың кему себебі өткізілген өнім өзіндік құнының артуына байланысты болған.

Негізгі құралдардың орташа жылдық құны да 3111,0 мың тг. артқан. Аталған көрсеткіштердің қатынасында қор қайтарымдылығы, қор сиымдылығы, қормен қаруланы көрсеткіштері анықталынады. Қор қайтарымдылығы 0,0085 тг. артса, қор сиымдылығы 140,49 тг. және қормен қаруланы 129,14 тг. кеміген.

өзгеруіне келесідей факторлар әсер етеді:

Ұйымды еңбек ресурстарымен қамтамасыз ету және тиімді пайдалану (1.2-кесте);

-кесте);

-кесте).

Кесте 1.2

еңбек ресурстарды тиімді пайдалануды талдау

 

Ауытқу

ж.

1

2

3

4

5

1

пайда

мың тг.

759,0

2163,0

2

Қызметкерлердің орташа тізімдік саны

адам

50

53

3

Негізгі қорлардың орташа жылдық құны

мың тг.

165962,0

,0

4

1 жұмыскерге шаққандағы еңбек өнімділігі

теңге

15,18

40,81

5

1 жұмыскердің қормен қарулану мөлшері

теңге

3319,24

3190,1

6

Қор қайтарымдылығы

теңге

0,0045

0,013

+0,0085

 

ын тиімді пайдалануын талдау барысында өнімді (қызметті, жұмысты) өткізуден түскен табыс өткен жылмен салыстырғанда 1404,0 мың тг., қызметкерлердің орташа тізімдік саны 4 адамға негізгі құралдардың орташа жылдық құны 3111,0 мың тг. артқан. Аталған көрсеткіштердің қатынасынан төмендегі көрсеткіштерді анықтауға болады.

Яғни 1 жұмыскерге шаққандағы еңбек өнімділігі өнімді (қызметті, жұмысты) өткізуден түскен табысты қызметкерлердің орташа тізімдік санына бөлген кезде анықталады. Ол 2012 жылы 15,18 мың тг. құраса, 2013 жылы 40,81 мың тг. құраған, яғни 25,63 мың тг. артқан. Бұл көрсеткіш қызметкерлердің санының артуынан еңбек өнімділігініңде артқанын көрсетіп отыр.

(1.3-кесте).

Кесте 1.3

негізгі құралдарын тиімді пайдалануын талдау

 

 

Ауытқу

ж.

1

2

3

4

5

1

пайда

мың тг.

759,0

2163,0

2

Негізгі қорлардың орташа жылдық құны

мың тг.

165962,0

,0

3

Қор қайтарымдылығы

еңге

0,0045

0,013

4

Қор сыйымдылығы

еңге

218,66

78,17

-140,49

 

2012 жылы 759,0 мың тг. құраса, 2013 жылы 2163,0 мың тг. құраған, яғни 1404,0 мың тг. артқан. Негізгі құралдардың орташа жылдық құны 2012 жылы 165962,0 мың тг. құраса, 2013 жылы 169073,0 мың тг. құраған, яғни 3111,0 мың тг. артқан. Екі көрсеткіштің қатынасы қор қайтарымдылығы мен қор сыйымдылығын береді. Қор қайтарымдылығы 2012 жылы 0,0045 теңге болса, 2013 жылы 0,013 теңге болған, екі жылды салыстырғанда 0,0085 теңгеге артқан. Қор сыйымдылығы 2012 жылы 218,66 теңгеге тең болса, 2013 жылы 78,17 теңгеге тең болған, нәтижесі 140,49 теңгеге кеміген.

(1.4-кесте).

 

 

Кесте 1.4

материалдық ресурстарын тиімді пайдалануын талдау

 

Ауытқу

ж.

1

2

3

4

5

1

пайда

мың тг.

759,0

2163,0

2

ыны

мың тг.

2747,0

85904,0

3

айтарымы

теңге

0,276

0,025

4

ы

теңге

3,62

39,72

+36,1

 

білдік.

.

 

 

1.3 Экономикалық интеграция жағдайында есеп және аудитті жетілдіру

 

Әлемдік жаһандандыру жағдайында Қазақстан Республикасының бәсекеге қабілеттілігін қамтамасыз етудің қажеттілігі маңызды орын алады. Мұнда экономиканың бәсекеге қабілеттілігінің ерекше белгісі болып бухгалтерлік есеп және есеп беру жүйесінің халықаралық стандарттарға сәйкестігі табылады.

Қазақстан Республикасының нарықтық экономикаға өтуі басқарудың барлық жүйесін қайта құруды қажет етті.

Бардық басқару жүйесі тиісті ақпаратқа негізделеді. Кез келген ұйымның ақпараттық жүйесін бухгалтерлік есеп құрайды.

Бухгалтерлік есеп халықаралық қарым-қатынастың бір құралы, сонымен қатар қызметтің әртүрлі түрлерін, кез-келген бизнестің өзіне тән, байланыстырушы бөлігі болып табылады.

Нарықтық экономика жағдайында бухгалтердің құндылығы шоттарды (шоттарды жүргізу) жүргізумен емес, ал нарықтық стратегияны және ұйымның қаржылық жағымен байланысты тактикасын анықтайтын тиімді басқару шешімін қабылдау үшін сапалы ақпарат даярлаумен анықталады.

Қаржылық есеп берудің халықаралық стандарттары бойынша кеңесімен (ҚЕХСК) құрастырылған қаржылық есеп берудің халықаралық стандарттары (ҚЕХС) бүкіл дүние жүзінде ұйымның қызметі туралы ашық және түсінікті ақпаратты ұсыну үшін тиімді құрал ретінде танылды. Тек басқару сапасы және қаржылық есеп берудің ашықтылығы инвесторлар мен кредиторлардың қаржы салу үшін объектілерді таңдай алатын белгілері болады.

ҚЕХС көшу есеп берудің өзінің дайындау принциптерін және оның сапасын бақылау – аудит принциптерін де өзгертеді.

Бүгінгі күні қазақстандық ұйымдардың бір қатары халықаралық стандарттар бойынша есеп беруді ұсынады. Бұл олар үшін қосымша болып табылады, өте ауыр, себебі олар қаржылық есеп беруді екі түрде –қазақстандық және халықаралық ережелер бойынша, сонымен қатар, арнайы салықтық есеп беруді дайындауға мәжбүр.

Қазақстанда бухгалтерлік есепті дамытудың өзекті мәселесі оны нарықтық экономикасы дамыған елдерде қабылданған тәжірибемен жақындастыру болып табылады. Бухгалтерлікті есепті жүргізуді әлемдік тәжірибемен жақындастыру – Қазақстанның бәсекеге ең қабілетті 50 елдің қатарына белсенді ену үшін қажетті шарт болып табылады.

ҚЕХС қаржылық капиталдың мүддесін көрсетеді және биржаларға, банктерге, несиелік мекемелерге және тағы басқа қаржылық саудагерлерге бығытталған.

Шаруашылық ұйымдарды жаңа есептік жүйеге ҚЕХС көшуді аса сақтылықпен және жоспарлы жүргізу қажет, себебі оны тауарларды өндіру, қызмет көрсету, жұмыс орындау саласында тікелей пайдалану ұйымның капиталын сақтау қаупін төндіреді, ұйымға жетекшілік етуді және шын мәнісіндегі қаржы шаруашылық нәтижесіне бақылауды күрделілендіреді, сонымен қатар субъективтік салықтық жоспарлаудың үлкен мүмкіндіктерін болжайды

ҚЕХС бойынша есеп беруге ақпараттың ашықтығы туралы өте үлкен талаптар қойылады. ҚЕХС бойынша толтырылған есеп беру ұйымның қаржылық жағдайын шынайы көруге және өз бетінше шешім қабылдауға мүмкіндік береді.

Қазақстандық ұйымдардың ҚЕХС көшуі – бұл қаржылық ақпаратты сыртқы пайдаланушылардың мүддесін және Қазақстанды әлемдік экономикаға интеграциялаудың қажеттігін қамтамасыз ету.

Қаржылық есеп беру ақпараттың негізгі көзі болып табылады, яғни пайдаланушыда оның дұрыстығы мен толықтылығына сенімділік болуы қажет. Сондықтан барлық маңызды жағдайларда оны дайындауға, қаржылық есеп беруді қалыптастыруға бекітілген талаптарға сәйкес қаржылық есеп берудің толтырылғанын анықтауға мүмкіндік беретін қаржылық есеп беру қажет.

Бірыңғай әлемдік стандарттарды құрастырудың қажеттілігі халықаралық экономикалық қарым-қатынастың өз тәжірибесімен қабылданды.

Қаржылық есеп берудің халықаралық стандарттары инвесторлар мен кредиторлардың тәуекелдерін барынша төмендетеді, сонымен қатар ұлттық стандарттардағы ақпараттың ашықтығына негативтік түрде әсер ететін айырмашылықтарды жояды.

.

жұмыстың міндеттері:

бухгалтерлік есеп беру, оның түрлері мен тағайындалуын зерттеу және ұсыныстар беру;

іс-жүзіндегі есептік саясатты оқып-үйрену және халықаралық стандарттарға сәйкес құрастыру;

ҚЕХС сәйкес ұйымның есептік саясатының моделін таңдау.

жұмыс кіріспеден, үш бөлімнен, қорытындыдан және қолданылған әдебиеттер тізімінен тұрады. Ғылыми жұмыстың құрылымы және мазмұны жұмыстың тақырыбына, мақсатына және міндеттеріне сәйкестендірілген.

Зерттеу нәтижесінде нормативтік құқықтық актілер, әлемдік экономика ғылым классиктерінің, практиктердің еңбектері, қарастырылып отырған мәселеге байланысты әр түрлі нысандағы есептілік мәліметтері қолданылған.

Қаржылық есеп беру ұйымның қаржылық жағдайы, қызмет нәтижелері және қаржылық жағдайындағы өзгерістер туралы ақпарат береді.

Есеп беру термині есептік мәліметтердің жиынтығы деп саналады, олар арқылы шаруашылық субъектінің қызметін белгілі бір кезеңде жан — жақты қарауға болады. Сонымен қатар, есеп беру – бұл ақтаушы құжаттар, олар есептің әр түрі негізінде құрастырылған сандық сипаттағы жүйе мен мәтіндік түсіндірмелерден тұрады. Есеп пен есеп беру арасындағы байланыс тек есеп негізінде алынған жиынтық ақпараттар тиісті есеп беру нысандарын көрсеткіштер ретінде қосылғанда ғана тұрақтанады. Есеп беру көрсеткіші ретінде құндық (сандық) мәні бар шама, ол бір есептік кезеңнен келесі кезеңге дейін өзгеруі мүмкін. Шаруашылық процестердің сандық мазмұны мен мәні экономикалық көрсеткіш болады, ал қаржылық процестердің сандық жағы – қаржылық көрсеткіштер. Қаржылық көрсеткіштердің көбі қаржылық есеп беруге кіреді, оның әр қатары қаржылық көрсеткіш.

Есеп беруді құрастыру – есептің ең соңғы кезеңі, оның ақпараты қысқа мерзімде беріледі. Барлық ұйымдар үшін есеп беру мерзімі күнтізбелік жыл болып саналады, ол 1 қаңтардан басталып 31 желтоқсанда аяқталады. Жаңадан құрылған ұйым үшін бірінші есептік жыл, оның мемлекеттік тіркеуден өткен меерзімнен бастап, сол жылдың 31 желтоқсанында бітеді. Жылдық қаржылық есептер есеп беру жылынан кейінгі жылдың 30 сәуірінен кешікпей ұсынылады. Қаржылық есеп беруді құрастыру процесінің негізгі талабы олардың дұрыс рәсімделуі. ҚР қаржылық есеп беру ұсынылады:

құрылтайшы құжаттарына сәйкес меншік иелеріне;

тіркелген жері бойынша ҚР мемлекеттік статистика органдарына;

мемлекеттік қадағалау және бақылау органдарына олардың құзырына сәйкес.

Қазақстанда қазіргі кезде есеп беруді міндетті жария ететін ұйымдар тізімі анықталған. Есеп берудің жариялылығы жылдық есеп беруді газет және журналдар немесе басқа да ақпарат көздерінде басылып шығатынын айтады. Бірақ, жариялық есеп беруге қойылатын барлық талаптар ҚР нормативтік актілерінде көрініс таппаған. Басқаша айтқанда, «қаржылық», «жариялық», «бухгалтерлік есеп беру» анықтамалардың шегі айқындалмаған, жариялық есеп берудің реквизиттері көрсетілмеген, міндетті түрде жарияланатын көрсеткіштер тізімі және басқа да аспектілері анық бөлінбеген.

Біздің қарастыратын мәселелеріміздің шеңберіне бухгалтерлік есеп беру кіретін болғандықтан, оның сипаттамасына толығырақ тоқталамыз.

Бухгалтерлік есеп беру және оның мазмұны туралы мәселе ерекше өзекті болуы осы ақпаратты пайдаланушылардың алдыңғы шепке шығуымен байланысты. Нарықтық қатынастар жағдайында жеке тұлғалар немесе серіктестер тобы олардың қазіргі және болашақ шаруашылық қызметімен байланысты шешімдер қабылдайды. Барлық пайдаланушылардың талаптарын қанағаттандыратын ақпарат қалыптастыруға ерекше көңіл бөлу қажеттілігі пайда болады.

Есеп беру – негізгі ақпараттық құжат, оның мәліметтері осы ұйыммен ынтымақтасу мүмкіндігі мен қажеттілігін дәлелдейді, ал ол бизнесті тиімді жүргізудің маңызды факторларының бірі. Сонымен қатар, фирма қызметін жарнама ету тәсілі ретінде қаралып серіктестерді келіссөз жүргізуге итермелейді. Қазіргі кезде «есептік көрсеткіштер түрлері туралы» проблема кең талқылануда. Кейбір ғалымдар есеп беруді жеңілдету керек десе, екіншілері – пайдаланушыларға бағытталған бірнеше түрлі баланс жүргізу керек дейді, ал үшіншілері есеп берудің қажеті жоқ, себебі техниканың дамуы Бас кітаптың мәліметтері Интернет арқылы көруге мүмкіндік береді дейді. Мысалы, БҰҰ жанындағы халықаралық корпорациялар орталығына қарайтын есеп және есеп берудің халықаралық стандарттары бойынша сараптаушылар тобы трансұлттық корпорациялардың есеп беру формалары мен есептерінің ақпаратын үйлестіруді ұйымдастырады. Есеп пен есеп беруді реттеудің ең тиімді және ұтымды материалдық формасы алдыңғы қатардағы тәжірибені бекітуші стандарттар (нұсқаулар) жүйесі. Демек, берілген ақпарат Қазақстандағы есеп беруді жинақталған әлемдік тәжірибені ескере отырып, дамыту қажет екенін дәлелдейді. Есеп беруді құрастыру кезінде келесі ережелерді орындағаны дұрыс:

есеп беру мерзімде өткізілген барлық шаруашылық операцияларды, сонымен қатар түгендеу нәтижелерін толығымен көрсету керек;

әр айдың бірінші күніне аналитикалық есептің мәліметтерін айналымдарымен синтетикалық есеп шоттарындағы қалдықтарымен сәйкестендіру қажет;

бухгалтерлік есептің және баланстың көрсеткіштері синтетикалық және аналитикалық есептердің мәліметтеріне тең болуы тиіс;

бастапқы баланстың мәліметтері бекітілген қорытынды баланс мәліметтерімен сәйкестенуі қажет. Егер есеп беру мерзімінде өзгерістер болған болса, онда оның себептеріне түсініктеме беріледі;

егер есеп беру мерзімнің немесе өткен жылдың есеп беруінде бұрмалау табылса, онда тиісті есеп беру жылдың есебінде өзгертулер жүргізіледі;

растаушы құжаттарды немесе оған теңестірілген ақпараттың техникалық салушыларын рәсімдеуді жөнімен жасау керек.

Есеп беруді құрастыру негізінде жатқан концепция, оған қойылған барлық талаптарды қатаң сақтауды көздейді, себебі олардан ақпарат пайдаланушылардың қорытындысы және бағасы тәуелді. Бұл талаптар мынадай:

барлық меншік және қызмет түрлеріне қарамастан шаруашылық субъектілердің барлық түрлері есеп беруді құрастырады;

дәлділік, яғни, барлық ұсынылған мәліметтердің негізділігі және заңдылықтарын сақтау толықтығы дұрыстылығы;

салыстырмалылық, яғни болған өзгерістерді ескеріп есеп беру мерзімінің басындағы мәліметтері есеп беру мерзімінің алдындағы кезеңдегі мәліметтерімен салыстырмалы болуы тиіс. Салыстырмалылық номативтік құжаттарда бекітілген ережелерге сәйкес көрсеткіштерді түзету мен камтамасыз етілуі тиіс;

түзету және тазарту болмауы тиіс. Әрбір түзетілген жағдай есеп беруге қол қойған тұлғалармен расталуы тиіс.

Қаржылық есеп беруді құрастыру және ұсынуға қойылған негізгі талаптарға қызметтің үздіксіздігін және есептеу принципін айтуға болады. Осы жерде сыртқы есеп берудің қатаң дозалық және формалистік болуын айтпау керек, себебі ол коммерциялық құпиямен түсіндіріледі.

Мұнан басқа, мұндай есептік формаларға тән логикалық және ақпараттық өзара байланыс. Логикалық байланыстың мағынасы есептік формалардың бөлімдері мен баптарының өзара толықтыруы және өзара байланыстырылуынан тұрады. Кейбір негізгі баланстық баптар тиісті ілеспелі формаларда ашылып көрсетіледі. Басқа көрсеткіштердің ашылып көрсетілуін қажет болса аналитикалық есептен табуға болады.

Басқаша айтқанда, есеп беру қызмет процесінде пайда болған түрлі диспропорцияларды көрсетеді және хабардар екенін кеңейту керек. Есеп берудегі ашылатын көрсеткіштер олардың салыстырмалылығын қамтамасыз ету мақсатында пайдаланушы үшін бірдей біркелкі анықталады. Сондықтан, есептік көрсеткіштер арасындағы тұрақтылық пен өзгерістер арасындағы оптималды ара қатынасқа ұмтылу керек.

ҚЕХС есеп берудің келесі формаларын қамтиды:

қаржылық жағдай туралы есеп;

жиынтық пайда туралы есеп;

ақша қаражаттарының қозғалысы туралы есеп;

қапиталдағы өзгерістер туралы есеп;

есептік саясаттағы өзгерістер бойынша түсіндірме хат.

Келесі ақпарат анық көрсетіледі және дұрыс түсіну үшін қажет болса қайталанады:

Құрылтай құжаттарына сәйкес ұйымның аталуы;

Қаржылық есеп беру жеке ұйымның немесе топтың ақпаратын қамтиды;

Есеп беру валютасы;

Қаржылық есеп берудің есептік мерзімі немесе есептік кезеңі:

Қаржылық есеп берудегі пайдаланған сандарды ұсыну кезіндегі дәлдік деңгейі.

Бұл жайларды анықтау біздің Республиканың есеп беруді Халықаралық стандарттарға жақындату әрекетін сипаттайды. Осы жағдайда Халықаралық стандарттар бухгалтерлік есеп берудегі көрініс табатын ақпараттық құрамын ғана анықтайды және нақты есеп беру нысанын көздемейді. Стандарттарда көрсетілген баптар топтамасына тек ұсыныс ретінде қараған жөн.

Қазіргі кезде Қазақстанда да есеп беру көрсеткіштерінің жүйесі және олардың қалыптасуы көбінесе мерзімге, басқару иерархиясына, есеп беру сипатына және т.б байланысты. Басқарушы қызметкердің тәжірибелік қызметі есеп беру көрсеткіштері жүйесіне тиісті түзетулерді тұрақты енгізіп тұрады, әрдайым қайсысына қажетті екенін көрсетеді. Осыдан есептік көрсеткіштердің өзгермелі қабілеті анықталады.

Жоғарыда келтірілген жайлар Қазақстанда қолданып жүрген есеп беруге толықтырулар енгізуге негіз болады.

ҚЕХС бірінші рет қолданғанда ҚЕХС (IFRS) 1 (ҚЕХС бірінші қолданылуы» басшылыққа алынуы тиіс.

ҚЕХС (IFRS) 1 басымдылық мақсат – барлық есеп беру кезеңдерінде ҚЕХС бірінші рет қолданған ұйымдардың қаржылық есеп берудің мәліметтерінің салыстырмалы болуы:

ҚЕХС (IFRS) 1 келесі мәселелерді реттейді:

Есеп беру мерзіміндегі барлық стандарттардың талаптарына сәйкес есептік саясат құрастыру;

ҚЕХС өту кезеңіндегі бастапқы баланс;

ҚЕХС өткен бірінші жылдың қаржылық есеп беру мәліметтерінің алдыңғы бір жылмен салыстырмалы болуы;

ҚЕХС бойынша бірінші қаржылық есеп беру;

ҚЕХС өтудің әсерін түсіндіретін қосымша ақпарат.

Стандарт мына ақпаратты құрастыру үшін:

ҚЕХС бойынша бірінші қаржылық есеп беруді;

Барлық аралық қаржылық есеп берулерді, ҚЕХС бойынша бірінші есеп беруді құрастыру алдында қолданылады.

Бұл стандарт 2004 жылдың 1 қаңтарынан бастап қолданылады. Стандарт есеп берудің салыстырмалы болуын талап етеді. Мәліметтердің анықтылығы мақсатында ақпараттың қосымша ашылуы туралы талап енгізілді.

Бүгінде қолданыста бар стандарттар болып саналадар мыналар:

ҚЕХС (IAS) (01.01.2005 ж. енгізілген өзгертулермен қоса);

ҚЕХС 1 «Қаржылық есеп беруді ұсыну»;

ҚЕХС 2 «Қорлар»;

ҚЕХС 7 «Ақшалай қаражаттардың қозғалысы туралы есеп»;

ҚЕХС 8 «Есептік саясат, бухгалтерлік бағалаудағы өзгерістер және қателер»;

ҚЕХС 10 «Есептік мерзімнен кейінгі болған жағдайлар»;

ҚЕХС 11 «Құрылыстың келісім-шарттары»;

ҚЕХС 16 «Негізгі құралдар»;

ҚЕХС 17 «Жал»;

ҚЕХС 18 «Түсім»;

ҚЕХС 19 «Қызметкерлердің сыйақысы»;

ҚЕХС 21 «Валюта айырбас курсы өзгеруінің әсері»;

ҚЕХС 22 «Компаниялардың бірігуі»;

ҚЕХС 23 «Несиелер бойынша шығындар»;

ҚЕХС 24 «Байланысқан жақтар туралы ақпаратты ашу»;

ҚЕХС 26 «Зейнетақымен қамтамасыз ету бағдарламалары бойынша есеп және есеп беру»;

ҚЕХС 27 «Шоғырландырылған қаржылық есеп беру және туынды қомпанияларға инвестициялар есебі»;

ҚЕХС 28 «Қауымдасқан компанияларға инвестициялар есебі»;

ҚЕХС 29 «Гиперинфляция жағдайындағы қаржылық есеп беру»;

ҚЕХС 30 «Банктер және ұқсас қаржылық мекемелердегі қаржылық есеп берудегі ақпараттың ашылуы»;

ҚЕХС 31 «Біріккен кәсіпорындарға қатысу туралы қаржылық есеп беру»;

ҚЕХС 32 «Қаржылық құралдар: ақпаратты ашу және ұсыну»;

ҚЕХС 33 «Акцияға пайда»;

ҚЕХС 34 «Аралық қаржылық есеп беру»;

ҚЕХС 35 «Активтердің құнсыздануы»;

ҚЕХС 37 «Резервтер, шартты міндеттемелер және шартты активтер»;

ҚЕХС 38 «Материалдық емес активтер»;

ҚЕХС 39 «Қаржылық құралдар: танылуы және бағалау»;

ҚЕХС 40 «Инвестициялық меншік»;

ҚЕХС 41 «Ауыл шаруашылық» [4].

2004 жылы және 2005 жылы мына ҚЕХС(IFRS) шықты:

ҚЕХС 1 «ҚЕХС бірінші қолданылуы»;

ҚЕХС 2 «Үлестік құралдар мен төлемдер»;

ҚЕХС 3 «Бизнестің бірігуі»;

ҚЕХС 4 «Сақтандыру келісім-шарттары»;

ҚЕХС 5 «Сатуға арналған айналымнан тыс акивтер және тоқтатылған қызмет»;

ҚЕХС 6 «Минералды ресурстар қорын зерттеу және бағалау»;

ҚЕХС 7 «Қаржылық құралдар: ақпараттың ашылуы»

Қаржылық есеп берудің келесі халықаралық стандарттарына өзгерістер мен толықтырулар енгізіліп, олар 2013 жылдың 1 қаңтарынан бастап қолданысқа енгізілді:

1. ҚЕ 9 ХС «Қаржылық құралдар»;

2. ҚЕ 10 ХС «Консолидацияланған қаржылық есеп беру»;

3. ҚЕ 11 ХС «Бірлескен қызмет туралы келісім»;

4. ҚЕ 12 ХС «Басқа ұйымдарға үлестік қатысу туралы ақпараттарды ашу»;

5. ҚЕ 13 ХС «Әділ құнмен бағалау».

Соның ішінде, ұйымның есептік саясатына ҚЕ 9 және 13 ХС тікелей әсер етеді.

ҚЕ 39 ХС «Қаржылық құралдар: тану және бағалау» ҚЕ 9 ХС «Қаржылық құралдар» ауыстырудың 1 кезеңі 2013 жылдың 1 қаңтарына дейін жүргізілді. Ал 2 кезеңі 2015 жылдың 1 қаңтарына дейін созылады.

1 кезеңде өзгеріс тек қаржылық активтердің түрлері мен бағалауында ғана болған. Ал қаржылық міндеттемелердің түрлері мен бағалауында болатын өзгерістер 2 кезеңге қалдырылды.

ҚЕ 9 ХС мақсаты қаржылық активтер және қаржылық міндеттемелер бөлімдерінде қаржылық есеп беруді дайындау және ұсыну қағидаларын анықтау болып табылады.

Қаржылық құрал – бұл бір мезгілде бір компанияда қаржылық актив және екіншісінде қаржылық міндеттеме немесе үлестік құрал пайда болдыратын кез- келген шарт.

Қаржылық актив – бұл кез келген актив болып табылатын:

төлеуге дейінгі ұсталынған құнды қағазда;

сату үшін құнды қағаздар;

дебиторлық қарыздар, несиелер;

сатуға арналған құнды қағандар.

Қазірге дейін қаржылық активтер келтірілген (қаржылық есеп беруде көрсетілген) құнмен бағаланатын, өзгерістердің салдарынан алғашқы тану әділ құнмен бағаланатын болды.

Қаржылық активтер ұзақ мерзімді және үлестік болып бөлінеді.

Ұзақ мерзімді қаржылық активтер алғашқы тануда әділ құнмен, кейінірек амортизацияланған құнмен бағаланады. Ал үлестік қаржылық құралдар әділ құнмен ғана бағаланады.

Қаржылық міндеттеме – бұл шарт бойынша кез келген міндеттеме:

асқа компанияға қаржылық активтерін немесе ақша қаражаттарын ұсыну;

аржылық құралдарды басқа компаниямен тиімді емес шарт бойынша алмастыру.

Қаржылық құралдарды әділ құнмен бағалауда ұйымның есептік саясатының негізгі құралдар, ақша қаражаттары, пайда мен шығындар т.б. бөлімдеріне өзгерістер енгізіледі.

2013 жылдың 1 қаңтарынан бастап ҚЕ 13 ХС «Әділ құнмен бағалау» қолданысқа енгізілді.

Әділ құн дегеніміз активтерді сатудан немесе міндеттемелерді беруде төленген нарыққа қатысушыларының арасында болатын құн.

Әділ құнмен бағалау нақты активтер мен міндеттемелерге жүргізіледі. Соған байланысты, ұйым активтер мен міндеттемелер туралы ақпараттарды толық ашуы тиіс.

Әділ құнмен бағалаудың ең көп қолданылатын әдістері:

нарықтық әдіс;

шығындық әдіс;

.

Нарықтық әдіс дегеніміз активтер мен міндеттемелерді дәл сол сияқты активтер мен міндеттемелермен айырбастауға мүмкіндік тудыратын құн.

Шығындық әдіс дегеніміз активтің өндірістік мүмкіндігін алмастыру үшін қажетті құн. Ол активтердің моральдық тозуы кезінде қолданылады.

Пайдалық әдіс дегеніміз ағымдағы нарықтық күтілімді көрсететін әділ құн.

ҚЕ 13 ХС қолдану арқылы ұйымның есептік саясатының активтері мен міндеттемелерін бағалауда, пайда мен зиянда өзгерістер болады.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Қазақстан Республикасында есеп стандарттарын жүзеге асыратын негiзгi орган болып ҚР Қаржы Министрлiгi және соның негiзiнде құрылған бухгалтерлiк есеп және аудит әдiстемесiнiң Департамент аппараты.

Шаруашылық жүргiзушi ұйымдар өздерiнiң iскерлiк жұмыстарында осы органдардың заңдарымен, стандарттарымен, әдiстемелiк нұсқауларымен басшылық етедi.

Есеп стандартының халықаралық тәжiрибесi Қазақстандық есептiң қалыптасуына негiз болды. Дәл халықаралық стандарт нарықтық экономиканың ерекшелiктерiн көрсетедi,келесi өзгерiстерге ашық және енгiзулерде аз шығындарды талап етедi.

Кiрiс ҚЕХС Концепциясында түсiмдер немесе активтердiң өсуi немесе мiндеттемелердiң азаюы түрiнде болатын есептiк мезгiл iшiнде (болатын) экономикалық пайданың көбеюi ретiнде анықталады. Кiрiс компания түсiмiн, сонымен қатар басқа да кiрiстердi өзiне қосады. Компания түсiмi – бұл жай iскерлiк түрлерiнен құралдардың келiп түсуi. Олар әртүрлi болып аталады, сонымен қатар сатылымдар, сыйақылар, пайыз, дивидент және лицензиялық төлемдер.

Түсiмдi есептегенде негiзгi сұрақ оның мойындалу уақытын анықтауда. Түсiм компания болашақта пайда түсiредi деген ықтималдық болған жағдайда ғана мойындалады. 18 ҚЕХС берiлген критерилердi қанағаттандыратын шарттарды анықтайды. Содан соң түсiм мойындалады. Сонымен қатар ол осы критерилердi қолданатын тәжiрибелiк нұсқаулар бередi.

18 ҚЕХС келесi операциялар мен оқиғалардан туындайтын түсiм есебiнде қолдануы тиiс:

сатылымдар;

қызмет көрсетулер;

пайыз, лицензиялық төлемдер және дивидент әкелетiн басқа жақтардың компания активтерiн қолдануы.

Тауарлар көзiнiң құрамына компанияның сату үшiн өндiрiлген немесе қайта сату үшiн сатып алынған өнiмдерiн қосады.

Қызмет көрсетулер белгiлi бiр уақыт iшiнде келiсiм-шартқа байланысты барлық шарттардың орындалуын айқындайды.

18 ҚЕХС келесi терминдердi қолданады:

түсiм – бұл компанияның жай iскерлiгi барысында пайда болатын экономикалық пайданың жалпы түсiмдерi.

әдiлеттi қүн – бұл бiр-бiрiне тәуелсiз, өзара келiсiм — шартқа отырғылары келетiн екi жақтың активтерiн сатып алуға немесе мiндеттемелерiнiң орындалуына жеткiлiктi ақша құжаттарының сомасы.

Түсiм өлшемi:

Түсiм алынған немесе күтiлетiн қарама-қарсы ұсынылымның әдiлеттi құнымен өлшенуi тиiс. Түсiм көлемi сатып алынған немесе сатып алуға күтiлетiн толықтырулардың әдiлеттi құнымен өлшенедi. Көп жағдайда қарама-қарсы ұсыным ақша қаражаттары немесе олардың эквиваленттерi түрiнде болады, ал түсiм сомасы, ол алынған немесе алынады деп күтiлетiн ақша қаражаттарының немесе олардың эквиваленттерiнiң сомасы.

18 ҚЕХС сәйкес әдiлеттi құн мен қарама-қарсы толықтырудың номиналды сомасы арасындағы айырмашылық пайыздық кiрiс түрiнде көрiнедi.

18 ҚЕХС көрсетiлген мойындау критерилерi әрбiр операцияда жеке қолданылады. Бiрақ белгiлi жағдайларда оларды операциялардың жеке алынған элементтерiнiң құрамын көрсету үшiн қолдануы керек. Және керiсiнше, мойындау критерилерi бiр уақытта екi немесе одан да көп операцияларда қолданылады.

Тауарды сатудан түскен түсiм келесi шарттардың барлығы қанағаттандырылған жағдайда мойындалуы тиiс:

компания тауарды иемденумен байланысты тәуекел мен сыйақыларды сатып алушыға аударды;

түсiм сомасы сенiмдi өлшенуi мүмкiн;

компанияға операцияға байланысты экономикалық пайда түседi деген ықтималдық бар;

операцияға байланысты көрсетiлген және күтiлген шығындар сенiмдi өлшенуi мүмкiн.

Әр түрлi мемлекеттердегi заңнама 18 ҚЕХС орнатылған мойындау критерилерi әр түрлi уақыт мезгiлiнде қанағаттандырылатынын енгізе алады. Көп жағдайда, иелену құқығына байланысты компания бiршама тәуекелдiлiктер мен сыйақыларды аударған жағдайда, заң уақыт аралық нүктенi анықтай алады. Сондықтан бұл бөлiм мысалдары мемлекетiмiзде жүзеге асатын тауар сатылымы заңында оқытылуы тиiс.

Түсiм, сатып алушы иелену құқығын алған жағдайда мойындалады, егер:

жеткiзудiң жүзеге асырылуы ықтималдығы бар болса;

қолда бар тауар, сатылуын мойындаған уақытқа белгiленген болса;

сатып алушыға жiберiлуiге дайын болса;

сатып алушы жеткiзудi кейiнге қалдыру нүсқауын ерекше дәлелдейдi;

төлемнiң қарапайым шарттары қолданады.

Тауарды жай сатып алу немесе өндiру барысында түсiм мойындалмайды.

Қызмет көрсетулер:

Операция қортындысы есептелуi мүмкiн, егер келесi шарттар орындалса:

түсiм сомасы сенiмдi түрде өлшенуi мүмкiн;

компанияның келiсiм шартқа байланысты экономикалық пайда алады деген ықтималдығы бар;

есептiк мерзiм жағдайында операциялардың бiту кезеңi сенiмдi түрде анықталуы мүмкiн; және

операцияны жүзеге асыруға және оны аяқтауға кеткен шығындар жеткiлiктi түрде нақты анықталуы мүмкiн.

Көп жағдайда операцияның аяқталу кезеңiнен түсетiн түсiм «дайындық мөлшерi» әдiсi деп аталады. Осы әдiске байланысты, түсiм қызмет көрсетiлген жағдайда мойындалады.Осы негiзде түсiмнiң мойындалуы есептiк мерзiм iшiнде қызмет көрсетулер мен iскерлiк қортындысы аумақтары туралы керектi ақпараттармен қамтамасыз етедi.

Қызмет көрсетулердi болжайтын операция қортындысы сенiмдi бағалануы мүмкiн емес, түсiм мойындалған шығындар толтыру көлемiне байланысты мойындалуы тиiс.

Сатылған активтердiң әдiлеттi құнына негiзделген сома, активтердi жеткiзгеннен кейiн немесе иелену құқығын бергеннен кейiнгi түсiм түрiнде мойындалады.

Уақытылы қызмет көрсеткенi үшiн сыйақылар алғашқы немесе жеке төлемдер қызмет көрсетуi шегiне байланысты түсiм түрiнде мойындалады.

Қазақстан Республикасының халықаралық есепке көшуiне байланысты, табыстар есебi, 18 «Табыс» бухгалтерлiк стандартымен реттеледi. «Табыс – бұл шотты кезеңдегi активтердiң көбеюi немесе мiндеттемелердiң азаюы. Кәсіпорынның негiзгi және негiзгi емес қызметiнен алынған табыстары, оның жиынтық табысын құрайды».

Шығыстар есебi халықаралық қаржылық есептiң №2 «Қорлар» стандартында өнiмнiң жұмыс, қызметтiң өзiндiк құнына кiретiн шығындардың құрамын қалыптастыру және жiктеу, өнiмдердiң өзiндiк құнын құрайтын шығындардың оңтайлы және бiркелкi құрамын анықтауды, бұл шығындарды жоспарлаудың және есепке алудың тәсiлдерiн анықтауды, сондай-ақ кәсіпорындар өнiмдерiнiң арасындағы өзiндiк құнды үйлестiру мақсатын көздейдi.

Кәсіпорын өзiнiң қызметiнiң ерекшелiктерiн ескере отырып, өнiмнiң өзiндiк құнының есебi және бағалау жөнiндегi саясатты белгiлейдi.

Қорлардың өзiндiк құны мыналарды :

сатып алуға, тасымалдауға — дайындауға қажеттi өнiмдердi қайтадан өңдеуге қажеттi шығындарды қамтиды.

Нарықтық экономика жағдайында табысты көбейту және шығынды азайту ұйымдастыру-құқықтық нысандарына қарамастан кез-келген мекеменің қаржылық-шаруашылық қызметінің басты мақсаты.

18 «Табыс» IAS Халықаралық қаржы есептілігінің стандартына сәйкес табыс – бұл мекеменің әдеттегі қызмет барысында, осындай ағын құрылтайшылардың жарналары есебімен болатыннан өзге капиталдың ұлғаюына әкеліп соқтырғанда туындайтын кезең ішіндегі экономикалық пайданың жалпы ағыны.

Табысқа тек қана мекеме алған және оның өзінің жеке шотына түсуге жататын міндетті экономикалық пайдалардың жалпы түсімдері енгізіледі. Мұнда үшінші тараптың пайдасына түскен тауарлар мен қызметтерден алынатын салық және ҚҚС сияқты сомалар мекемеге түсетін экономикалық пайдалар болып танылмайды және меншікті капиталдың өсуіне әкелмейді. Сондықтан олар табыстан алынып тасталады. Дәл осындай агенттік қарым-қатынастар кезінде экономикалық пайдалардың жалпы түсуі мекеменің меншікті капиталының өсуіне әкелмейтін принципал пайдасына жиналатын сомалардан тұрады. Приципал пайдасына алынған сомалар табыс болып танылмайды. Табыс делдалдық сыйақы сомасы болып табылады.

Қаржылық есептілігін дайындау және тапсыру қағидаларына құрылтайшылардың салымдары мен қатысы жоқ меншікті капиталдың өсуіне әкеліп соқтыратын есепті кезеңінің ішінде активтердің көбеюі немесе азаюы немесе міндеттемелердің азаюы нысанында табыс экономикалық пайданың ұлғаюы ретінде танылады. Табысқа мекеменің негізгі және басқа да табыстары кіреді.

Мекеменің табысы – олар қызметтің әдеттегі түрлерінен келіп түскен қаражаттың түсуі, олар әр түрлі аталады, оның ішінде сату, сыйақы, пайыздар, дивидендтер және лицензиялық төлемдер.

Аталған бухгалтерлік стандарт мынадай операциялар мен жағдайлардан пайда болатын табысты есептеуде қолданылуы керек:

тауарларды сатудан;

қызметтерді көрсетуден;

пайыз, лицензияланған төлемдер және дивидендтер әкелетін мекеме активтерін басқа жақтардың пайдаланылуынан.

Мекеменің осы табыс көздерін тану жолдарын жан-жақты қарастырамыз.

Тауарларды сатудан саудан түскен табыс мынадай аталған талаптар қанағаттандырылғаннан кейін танылуы тиіс:

мекеме сатып алушыға тауарларды иеленумен байланысты елеулі тәуекелдерді және сыйақыларды аударғанда;

мекеменің әдетте, иелену құқығымен байланысты қауымдасатын және сатылған тауарларды бақыламайтын дәрежеде басқаруға қатыспағанда;

табыс сомасы сенімді өлшенгенде, мекемеге мәмілемен байланысты экономикалық тиімділіктің пайда болуы ықтимал болып табылғанда;

мәмілемен байланысты кеткен немесе күтілетін шығындар сенімді өлшенуі мүмкін болғанда.

Мекеменің алатын табыс көздері болып, сондай-ақ қызмет көрсету танылады.

Қызмет көрсету болжанатын мәміленің нәтижесі сенімді бағалана алған жағдайда, осы мәмілемен байланысты табыс есеп беру күніне мәміленің аяқталу сатысына қатысты танылуы тиіс. Мынадай талаптар орындалса, мәміленің нәтижесі сенімді бағалануы мүмкін:

табыс сомасы сенімді өлшенсе;

мекемеге экономикалық пайданың мәмілемен байланысты тиісті ағынының пайда болуы ықтимал болып табылса;

есепті күнгі жағдайы бойынша мәміленің аяқталу сатысын сенімді өлшеу мүмкіндігі болса;

мәмілені жүзеге асыру үшін келтірілген шығындарды және оны аяқтау қажетті шығындарды сенімді өлшеу мүмкіндігі болса.

Егер мәміленің нәтижесі сенімді өлшене алмаса, табыс танылған өтелетін шығындар көлемінде танылады. Шығындарды өтеу мүмкіндігі болмаған жағдайда, табыс танылмайды және барлық шығындар шығыс ретінде танылады.

Жоғарыда айтылғандай, мекемелердің табыстарының келесі көздері пайыздар, лицензиялық төлемдер және дивидендтер болады. Бұлар мекеменің активтерін басқа мекеменің пайдалануынан түске табыстар ретінде танылады, егер мәмілемен байланысты экономикалық пайда түсуінің ықтималдығы болса және табыс сомасы сенімді бағалану жағдайының негізінде танылса.

Табыс мынадай негізде танылуы тиіс:

пайыздық табыс 39 «Қаржы құралдары – тану және бағалау» IAS Халықаралық қаржы есептілігінің стандартының №9 және А 6-5-А 6-8 баптарында белгілегендей пайыздық тиімді ставкасы әдісі негізінде танылуға жатады.

лицензияланған төлемдер тиісті шарттың мазмұнына сәйкес есептеу әдісі бойынша танылуы тиіс;

дивидендтер құрылтайшылардың төлемді алынуы құқығы орнағанда ғана танылуы тиіс.

Пайыздар – бұл ақша қаражатын немесе оның баламаларын немесе мекемеге тиесілі соманы пайдаланғаны үшін төлемдер.

Лицензияланған төлемдер – бұл мекеменің ұзақ мерзімді активтерін, мысалы, папенттерді, тауар белгілерін, авторлық құқықтарды және компьютерлік бағдарламалармен қамтамасыз етуді пайдаланғаны үшін төлемдер.

Дивидендтер – бұл пайданы құрылтайшылар капиталды иеленушілер арасында олардың белгілі бір сыныптың капиталына қатысуына қарай теңбе-тең бөлу.

Кәсiпорындар шаруашылық қызметi процессi негiзiнде белгiлi дәрежеде қаржылық нәтижелерге жетуi керек. Осы нәтижелердiң маңызды көрсеткiшi – пайда болып табылады. Ол ауқымдырақ түрде шаруашылық субъектiнiң табыстары және шығыстары арасындағы айырмашылықты бiлдiредi.

Кәсiпкерлiк қызметтiң кез-келген түрiндегi негiзгi мақсат – бұл пайда табу. Осыдан бухгалтерлiк есептiң басты мiндетi болып, фирманың осы мақсатқа жетудегi жеңiсi мен жеңiлiсiнiң анықталуы және есеп беруде көрсету табылады.

«Табыс» ұғымының көптеген белгiлерi бар, бiрақ кең мағынада алғанда шаруашылық қызметiн жүргiзу нәтижесiнде капиталдың ұлғаюын бiлдiредi. Басқа сөзбен – бұл шаруашылық субьектiлерiнiң активтерiнiң түсiмi немесе кез келген жағдайдағы жақсаруы, тауарларды өндiру мен жабдықтау нәтижесiнде пассивтердi жабу, белгiлi шаруашылық субъектiнiң негiзгi және тұрақты жүмысының бағытын құрайтын, қызмет көрсету немесе басқа да қызмет түрлерiн iске асыру. Басқаша айтқанда, ол нақты кезең уақытының аралығындағы сатылған тауарлар мен көрсетiлген қызметтер құнына тең.

Қазақстан Республикасының халықаралық есепке көшуiне байланысты, табыстар есебi, 18 «Табыс» бухгалтерлiк стандартымен реттеледi. «Табыс – бұл шотты кезеңдегi активтердiң көбеюi немесе мiндеттемелердiң азаюы. Кәсіпорынның негiзгi және негiзгi емес қызметiнен алынған табыстар, оның жиынтық табысын құрайды».

Сондықтан, жиынтық табыс немесе зиян, кәсiпорынның шаруашылық қызметiнiң соңғы қаржылық нәтижесi болып табылады.

Кәсіпорын қызметiнде бiр және тағы да сол келiсiм немесе іс-шарамен пайда болған кiрiстер бiр мезгiлде мойындалады.

Бухгалтерлік есепте мекеменің табыстары шектеледі:

негізгі қызметтен түсетін табыстар;

негізгі емес қызметтен түсетін табыстар.

Аталған табыстардың жалпы сомасы мекеменің жиынтық пайдасын құрайды.

Негізгі қызметтен түсетін табыстар – бұл мекеменің тікелей дайын өнімдерді, сатып алынған тауарларды сатудан және көрсетілген қызметтерден алынатын кірістер.

Салық Кодексінің 81 бабына сәйкес тауарларды (жұмыстарды, қызметтерді) сатудан түскен кіріс деп сатылған тауарлардың, орындалған жұмыстардың, көрсетілген қызметтердің ҚҚС және акцизді қоспағандағы құнын айтады, егер трансферттік бағаларды қолданғанда мемлекеттік бақылау жасау бойынша Қазақстан Республикасының заңдарында өзге жағдайлар қарастырылмаса.

Дайын өнімдер мен тауарларды сатудан түскен табыстың шамасы мекеменің тауар (өнім) оралымының көлеміне сәйкес келеді. Сондықтан әрбір мекемеде өндірілген өнімдер мен сатып алып сататын тауарлардың экономикалық мақсатқа сәйкестігі қандай болу керек екенін есепке алады, бәсекелестік жағдайында қалыптасқан нарықтық (сату) бағасы бойынша өнімдер мен тауарларды сатудан түсетін қажетті көлемін алу мүмкіндіктерін анықтайды

Негiзгi қызметтердiң табыстары негiзгi қызметтiң түрiне байланысты тауарлы-материалдық қорларды сатудан, көрсетiлген қызметтен, сыйақы түрiнде, пайыз, дивиденттер, қаламақы және рента түрiнде алынуы мүмкiн.

Қазiргi уақытта шаруашылық сатудан түсiмдi есептеу әдiсi бойынша анықтайды, яғни сату кезеңi деп өнiмдi (жұмыс, қызмет) артып жөнелту, өткiзу және банкке ұсынылған төлем талап тапсырма құжаттарындағы көрсетiлген күнiн айтса, шоттарға аудару күнi қаражаттың келiп түскенiн бiлдiредi.

Өнiмдi сату қаржының айналу шеңберiн аяқтаушы соңғы сатысы екенi белгiлi. Оның көлемi қаржы шаруашылық қызметiнiң нәтижесiне айналым және рентабелдiлiк көрсеткiштерiне байланысты.

Сондықтан сату үрдiсi өнiмдi орналастыруға және сатуға байланысты шаруашылық операцияларының жиынтығы ретiнде шаруашылықтың әкiмшiлi-гiнiң тұрақты назарында. Оны жоспарлау шаруашылықты тапсырыстармен қамтамасыз етуден басталады. Оның негiзiнде өндiрiс үрдiсiн ұйымдастырудың барысында қалыптасқан тубек бойынша жоспар жасалады.

Тапсырыстар өнiмге тапсырыс берушiлермен де, жабдықтаушылармен де келiсiледi. Сатып алушылармен шарт жасасып, онда қнiмнiң түр-түрiн жөнелту мерзiмi, саны және сапасы, бағасы, есеп айырысу нысандары көрсетiледi.

Өнiмдi (жұмыс, қызмет) сатудан түсетiн табыс, қосылған құнға салынған салықты акциздеудi және т. б. салықтар мен мiндеттемелердi, сондай-ақ қайтарылған тауарлардың құнын, сату шегерiмдерiн, баға шегерiмдерiн шегеру арқылы көрсетiледi.

Осы бапта негiзгi қызмет табыстарымен қатар, тауарлы-материалдық қорларды сатудан, қызмет көрсетуден, сондай-ақ сыйақы, пайыздар, дивидендтер, қаламақылар және ренталар, негiзгi қызмет түрлерiне байланысты алынуға тиiстi басқа табыстар көрсетiлуi мүмкiн.

6 бөлiмшесiне келесi синтетикалық пассивтi 6010 «Дайын өнiмдi (тауарларды, жұмыстарды, қызметтердi) өткiзуден түскен табыс» шоты кiредi.

есептiң компьютерлендiруiне байланысты 6010 «Дайын өнiмдi (тауарларды, жұмыстарды, қызметтердi) өткiзуден түскен табыс» шоттың синтетикалық есебi әр шот бойынша айналым қалдық ведомостінде жүргiзiледi. Субшоттар өткiзуден түскен кiрiс көздерi бойынша сатып алушылар шотына да субшоттар ашылған.

шаруашылық операциялар болған:

апсырушыларға қызмет көрсетілді

61181220,09 тг.

Есептi айдың соңында айналым қалдық ведомостісіндегі мәлiметтердi 11 журнал-ордерге түсiрiп отырады. Бұл журнал-ордерде кәрсетiлген жазулар арқылы кәсiпорынның қаржы нәтижесiн анықтауға болады.

Кәсiпорындар дайын өнiмнен (жұмыстар мен қызметтер) басқа, материалдық емес активтердi, негiзгi құралдарды, бағалы қағаздарды сатуды жүзеге асырады. Шаруашылық қызмет процессiнде, кәсiпорын бағамдық айырмашылық, пайыз түрiнде, акциялардың дивидендiнен табыс (зиян) табуы мүмкiн.

Оған жиынтық табыстар, оның iшiнде келесiлер кiредi:

шот);

шот);

шот);

шот);

Бағамдық айырмадан түсетiн табыс (6250 шот);

шот);

шот).

.

(Жабылмаған залал)» шотына есептi жылда көшiрiледi.

шаруашылық операциялар болған:

Негізгі емес пайда мөлшері анықталынды

   166392,65 тг.

 

 

н ұйымдастыру

 

Мекеменің өндірген өнімдерінің, орындаған жұмыстарының және көрсеткен қызметтерінің өндірістік өзіндік құнына кірмейтін шығындары болады және олар өздері болған есепті кезеңнің шығындары (есепті уақыт арасындағы жасалған шығындар) ретінде таңылады.

Кезең шығындарына мыналар жатады:

жалпы және әкімшілік шығыстар;

өнімдерді (тауарларды, жұмыстарды, қызметтерді) сату жөніндегі шығыстар;

қаржыландыруға арналған шығыстар.

Әкімшілік шығыстар – бұл мекеменің жалпы және әкімшілік басқару аппаратын ұстау және өндірістік-шаруашылық қызметін ұйымдастыру мен жалпы жетекшілік етумен байланысты шығындар. Бұл шығындарға мыналар жатады: әкімшілік-басқару аппараттың қызметкерлеріне және жұмысшыларға жататын адамдардың, сондай-ақ кәсіп орындар мен шаруашылықтарға қызмет көрсететін адамдардың еңбекақысын төлеу және осы еңбекақылардан тиісті аударымдар (әлеуметтік салық, әлеуметтік сақтандыру аударымдар, зейнетақы қоры және т.б.); материалдық-техникалық және көліктік қызмет көрсету шығындары; жаалпы шаруашылық және әкімшілік мақсаттағы негізгі құралдарды ұстау шғындары және т.б.

Өнімдерді (тауарларды, жұмыстарды, қызметтерді) сату жөніндегі шығыстар – бұл өнімдерді сақтау, өңдеу, сұрыптау, тиеу-түсіру, сататын орындарға тасымалдау және сату, сондай-ақ осы операцияларды жасауға қызмет көрсету бойынша шығындар. Бұл шығындарға мыналар жатады: өткізу бөлімі (сауда) Жұмысшыларының еңбекақысы жене одан ұстау мен аударымдар; өнімдерді сату және қызмет көрсетуге пайдаланатын негізгі құралдарды ұстау және олардың амортизациясы бойынша шығындар; сату рыногын зерттеу және рынокқа дейін өнімдерді (тауарларды) апаруға (маркетингке шығындарды қоса), жарнама шығаруға, әзірлеуге кеткен шығындар; мүліктік және жеке сақтандыру бойынша шығындар және т.б.

2013 жылдың қазан айында негізгі өндіріс бойынша төмендегідей шаруашылық операциялар болған:

1. Негізгі өндіріске материалдар жұмсалынды

   1140000,0 тг.

қызметкерлеріне еңбекақы есептелінді

.

. Негізгі өндіріс қызметкерлерінің еңбекақы қорынан әлеуметтік салық есептелінді

   2752000,0 тг.

4. Негізгі өндірістің негізгі құралдарына тозу есептелінді

   1837000,0 тг.

Қаржыландыруға арналған шығыстар – бұл банктердің несиелері мен сатып алынған қорлар үшін жабдықтаушылар бойынша, сондай-ақ активтерді жалға алу, алынған депозиттер мен бағалы қағаздар бойынша сыйақылар төлеу шығындары.

Бұл шығындардың айырмашылығы өндірістің көлеміне қатысты емес, тұрақты шығындар ретінде және өнімдерді сату немесе қызмет көрсетудің нақты түрлеріне байланыссыз үнемі жұмсалатын шығын есебінде қаралады, сондықтан мұны өнімдердің негізгі көлеміне емес уақыт кезеңдеріне байланысты есептеу дұрыс болып табылады.

Сонымен, кезең шығындары – бұл мекеменің қаржылық-шаруашылық қызметінің қорытындысы туралы есептіліктің көрсеткіштері болып табылады, сондықтан өндірістік шығындар ретінде алдымен қорларға қосылып, мекеменің теңгерімінде (балансында) активтердің бөлігі ретінде көрсетіледі, содан кейін ғана қаржылық-шаруашылық қызметінің нәтижелері туралы есеп берудің көрсеткіші ретінде танылады.

Кезең шығындарының есептік баптарының тізбегі Қазақстан Республикасы Қаржы Министрлігінің Бухгалтерлік есеп әдістемесі және №72 бұйрығымен бекітілген.

Еліміздің нарықтық экономика жағдайында саудамен шұғылданатын мекемелер мен кәсіпорындардың негізгі міндеттерінің бірі – шығындардың тиімділігін арттыру, өз шығынын өзі өтеуді қамтамасыз ету және табыс табу, әрі мұнымен қоса халыққа сауда қызметін көрсетуді жақсарту, сауда мәдениетін көтеру және сатып алушылардың сауда жасауға кететін уақытын үнемдеу болып табылады.

Кезең шығындарының тиімділігі олардың сомасының өнім (тауар) оралымына қатынасы пайызбен көрсетіледі (шығындар денгейі). Сонымен қатарп, бұл қорларды пайдалану көрсеткіштеріне сәйкес және шығындардың қайтарымын көрсететін кері шама ретінде өнім (тауар) оралымы көлемінің шығындар сомасына қатынасы түрінде көрсетіледі. Осыған қарағанда, кезең шығындарының тиімділігін арттыру мекемелердің материалдық, еңбек пен қаржылай қорларды ең аз мөлшерде жұмсап өнім (тауар) оралымының көлемінің өсуін көрсетеді.

Кезең шығындарының тиімділігін арттыру мәселерінін шешуде бухгалтерлік есеп аса маңызды рөл атқарады. Ол негізгі ақпарат көзі және экономикалық мәліметтерді жеткізуші болып табылады және де барлық өңделетін экономикалық ақпараттың 90% бухгалтерлік есептің үлесіне тиеді.

Бухгалтерлік құжаттарды дайындау кезінде нақты шығындардың белгіленген сметаларға сәйкестігін бақылап, сондай-ақ шығындардың заңдылығын, экономикалық және шаруашылық мақсатқа лайықтылығын тексере отырып, бас бухгалтер шаруашылық операцияларын жүргізу барысында қорларды (қаржыларды) ұтымсыз және ұқыпсыз жұмсау болатындай жағдайларды және артық шығындардың пайда болуын ескеріп қана қоюға тиіс емес, сонымен бірге ол сметада қарастырылған шығындарды барынша үнемдеу үшін белсенді күрес жүргізуге және шығындардың тиімділігін арттырудың нақты мүмкіндіктерін (резервтерін) ашуы керек. Атап кету керек, өнімдер мен тауарларды өткізу кәсіпорындарының өзіне пайда болады және олар өнімдер өткізумен байланысты, сондықтан бухгалтерлік есепте шығындардың жекелеген түрлерінің (баптарының) сомасы мен пайыздық деңгейіне әсерін тигізетін барлық факторлар мен құрылымы, материалдық, еңбек және қаржы қорларының пайдалану дәрежесі, тауарлық-материалдық қорлардың сақталуы және басқалар. Мұнда бухгалтерлік есептің – негізгі ақпарат көзінің – экономикалық өсу факторларын күшейтудегі рөлін көтеру керек, бұған көлік құралдарын және негізгі қорларды пайдаланудың тиімділігін арттыру, айналым қаражаттарының айналымын жеделдету, еңбек өнімділігін арттыру, тауарларды өткізу шығындарының құрамындағы материалдық шығындарды төмендету және т.б. жатады. Ол ушин есептік жеделдігін (оперативтілігін) көтеру, оның талдамалылығын кеңейту және бақылау қызметтерін (функцияларын) күшейту қажет. Сондай-ақ мекемелер мен кәсіпорындардывң материалдық, еңбек және қаржы қорларын үнемді пайдалану мүмкіндіктерін уақытында айқындау мақсатында негізгі қорлардың, айналым құралдарын және еңбек ресурстарын қолданудың нәтижелерін жедел және терең экономикалық талдау жасап, мөлшерден (номативтерден) тыс артық тауарлық-материалдық құндылықтарды анықтап, уақытында қолда бар барлық ресурстардың тиімді пайдалану жолдарын қарастыру керек.

Өнімдер мен тауарларды өткізу шығндарының тиімділігін арттыруда бухгалтерлік есептің рөлін күшейту үшін аталған шығындардың әрбір бабын (түрін) жеке күнделікті қатал есеп пен бақылауға алудың маңызы зор.

Өнімдер мен тауарларды өткізу шығындарының құрамы (баптары) көптеген факторлардың әсерінен қалыптасатын болғандықтан, кезең шығындарының әрбір түрінің (бабының) тиімділігін арттыру мен үнемдеу жолдары өзгеше, сондықтан күнделікті қатал бухгалтерлік бақылауды мынадай бағыттарда жасауға объективті қажеттілік туындайды:

Жүк тиеу-түсіру және тасымалдау жұмыстарының көлеміне жазуды жою, автокөлікті қарқынды пайдалану (автомашинасының бос тұруын қысқарту, оның жүк көтерімділігін пайдалану шамасын арттыру, жұмыс уақытын (сменасын) ұзарту) арқылы көлік құралдарын пайдалану тиімділігін арттыруды қамтамасыз ету үшін көлік құжаттарын дұрыс жасауды;

Саудамен шұғылданатын мекеме қызметкерлерінің еңбек өнімділігін арттыруды, еңбекақы төлеу қорын дұрыс пайдалануды, белгіленген тәртіп пен лауазымдық жалақыны сақтауды, еңбекті дұрыс бағалау және оны еңбек жағдайының өзгеруіне қарай уақытында қайта қарауды, еңбек қорларын (ресурстарын) пайдалануды жақсартуды;

Бекітілген ставка мен жалға беру келісім-шартқа сәйкел жалға алынған жайлар үшін төлеуге ұсынылған жал ақы сомасның дұрыстығын; әрбір кәсіпорыны (дүкен, дүңгіршек, қойма, база, т.б.) бойынша электр қуатын, отын және жайларды ұстауға байланысты жұмсалған әртүрлі материалдық шығындардың белгіленген сметаларын (нормаларын, лимиттерін) бұзбауы;

Өнімдер мен тауарларды сақтау, өңдеу, сұрыптау, буып-түю және таңбалауға жұмсалған материалдардың (орауыш қағаз, пакеттер, жіптер, шегелер, жаңқалар, үгінділер, сабандар, сымдар және т.с.с.) және тоңазытқыш жабдықтарды ұстау (электр қуаты, аммиак, фреон, жөндеуге керек қосалқы бөлшектер және т.б.) шығындарының белгіленген сметаларын (нормаларын, лимиттерін) сақтауды (бұзбауды);

Қорлардың сақталуын қамтамасыз ету және тауарлық ысыраптарды, технологиялық қалдықтарды, ыдыстар бойынша шығындар мен жоғалтуларды азайту мақсатында олардың күйін жақсарту, қозғалысы мен айналымын жылдамдату.

Кезең шығындарының тиімділігін арттыру үшін жалпы және әкімшілік шығындарын ьарынша азайтудың үлкен маңызы бар. Көрсетілген шығындарды барынша үнемдеу мақсатына жету үшін кәсіпорындар жалпы және әкімшілік шығындар мен қаржыландыруға арналған шығындардың белгіленген есептік баптар тізбегіне сәйкес смета жасап, оны бекіту қажет және сметалық-қаржылық тәртіпті сақтау үшін қатал бақылау қою керек. Мұндайда бас бухгалтердің рөлі есепті ұйымдастырушы ретінде тек сметадан тыс, артық шығындар жасауға тыйым салумен ғана шектелмейді, ол сметамен қарастырылған шығындардың әрбір түрінің (бабының) тиімділігін арттыруға және мекемелердің жалпы және әкімшілік басқару аппаратын және мекемелердің жалпы және әкімшілік жасалған шаралардың орындалуы үшін белсенді күрес жүргізуге тиіс. Жалпы және әкімшілік шығындарының тиімділігін арттыудағы бухгалтерлік есептің рөлін күшейту жолдары жоғарыда қаралған өнімдер мен тауарларды өткізу шығындарындағыдай.

Сондай-ақ мүліктерді жалға алу, алынған депозиттер мен шығарылған бағалы қағаздар және басқа заңды субъектер (банктен басқа) мен жеке тұлғалардан кәсіпорынның алған қарыздары бойынша төленетін сыйақыларды (мүдделерді) дұрыс есептеу мен төлеуге қатал бақылау жасау қажет.

Қорытынды экономикалық көрсеткіштерді көрсететін бухгалтерлік есептің ақпарат жасалған шаруашылық-қаржы операцияларының заңдылығын, кәсіпорын қызметінің барысы мен нәтижелерін білуге көмектесе отырып, ол басқару мен бақылаудың маңызды тәсілі (әдісі) және кәсіпорының қаржылық-шаруашылық қызметінің нәтижелілігін көтеруге белсенді ықпал жасайтын құрал болып табылады.

Көріп отырғандай, қазіргі еліміздің нарықтық экономика жағдайында бухгалтерлік есептің рөлін шаруашылық операциялары мен кәсіпорынының қаржылық-шаруашылық қызметінің көрсеткіштерін тек жай ғана тіркеу қызметін (функциясын) атқарушы және басқа ішкі және сыртқы пайдаланушылар үшін экономикалық ақпарат жеткізуші ретінде ғана қарауға болмайды. Бүхгалтерлік есеп артық кеткен шығындарды, қорларды (қаржыларды) ұнымсыз жұмсау (пайдалану) фактілерін айқындауға белсене қатысуы қажет және оларды ескерте отырып, ол әкімшілік кәсіпорынның қаржылық-шаруашылық қызметінің нәтижелігін жақсарту мақсатында материалдық, еңбек және қаржы қорларын тиімді пайдалануға қысқа және ұзақ мерзімді экономикалық әсерлі шешімдер қабылдауға мүмкіндік туғызады.

Бухгалтерлік есептің осы және басқа да міндеттерін ойдағыдай орындау үшін материалдық, еңбек және қаржы қорларын жұмсау жөніндегі шаруашылық операцияларын рәсімдеудің бастапқы құжаттарын, оларды есептік тіркелімде (регистрде) жүйелеу және әртүрлі есептеменің талдау мүмкіншіліктерін арттыра отырып, қорытындылауды жетілдіру керек, сондай-ақ меншік түрі мен ведомстволық бағынушылығына қарамастан кәсіпорындар шығындарының жеке түрлерінің (белгіленген есептік баптар тізбегіне сәйкес) бухгалтерлік есебінің бірыңғай ғылыми негізделген әдістемесін қолдануы қажет. Мұның бәрі шығындардың тиімділігін арттыруға, жасалған шығындардың өзін өзі өтеуді қамтамасыз етуге және кәсіпорындардың шаруашылық қызметін қаржыландыруға, халыққа қызмет көрсетуді мұнан әрі дамыту мен жақсартуға қажетті табыс табуға мүмкіндік түғызады.

Өндірілген өнімдер мен шығарылған тауарларды сатумен (саудамен, комерциямен) шұғылданатын мекемелердің (кәсіпорындардың) кезең шығындарының бухгалтерлік есебін дұрыс жүргізу және бақылауды күшейту үшін өнімдер мен тауарларды сату шығындарының ғылыми негізделген есептік баптарын қалыптастырудың маңызы зор.

Өнімдер мен тауарларды өткізу шығындарын тым егжей-тегжейлі бөлшектеу есептік жазбаларды көбейтіп, есеп қызметкерлерінің еңбегін артық шығын етеді. Ол тек қана есепші (бухгалтер) мұндай бөлшектеудің шын мәнінде керектігіне көз жеткізсе ғана пайдалануға болады.

Кезең шығындарының есептік баптар тізбегі сауда мекемелеріне меншік нысаны мен ведомстволық бағынушылығына (өзінің құрылымында сауда кәсіпорны бар) қарамай пайдалануға арналған, сондықтан ол сауда ұйымдарының материалдық,т еңбек және қаржы ресурстарын тиімді және ұтымды пайдалануына қатаң бақылау қою мақсатында нақты шығындардың уақытылы, толық және дұрыс көрсетілуін қамтамасыз етеді.

Өнімдер мен тауарларды өткізу шығындарын есепке алу үшін бухгалтерлік есеп шоттарының үлгілік жоспарында 7110 «Өнімдерді сату және қызметтер көрсету бойынша шығыстар» шоты қарастырылған. Мұнда тауарлық-материалдық қорларды сатып алу, тасымалдау, сақтау, өңдеу, сұрыптау, буып-түю және өткізу істерімен тікелей байланысты жедел (оперативті) шығындар есепке алынады. Мұндай тікелей шығындар көтерме және бөлшек сауда ұйымдарында, қоғамдық тамақтандыру кәсіпорындарында, көкеніс қоймасында, дайындау және жабдықтау-өткізу мекемелерінде болады.

Қазіргі уақытта еліміздің экономикасында жүргізілген мекемелер (акционерлік қоғамдар, жауапкершілігі шектеулі серіктестіктер, фирмалар, кооперативтер, т.б.) және тұтынушылар кооперациясының мекемелері көп салалық шаруашылық қызметін атқарады: сауда, қоғамдық тамақтандыру, дайындау, т.б., сондықтан құрамында аталған салалардың кәсіпорындары бар. Олар осы кәсіпорындарының шығындары есебінен жалпы иесіздік, «көпшілік» әдісімен жүргізеді.

Өнімдер мен тауарларды өткізу шығындарына шек қою, бақылауды күшейту және тиімділігін арттыру резервтерін анықтау мақсатында тауарлық-маиериалдық қорларды өткізу шығындарын өнімдер мен тауарлард өндіріс орындарынан тұтынушыларға жеткізумен шұғылданатын кәсіпорындар бойынша жекелеген есеп жүргізу қажет, сондықтан сауда түріне байланысты 7110 «Өнімдерді сату және қызметтер көрсету бойынша шығыстар» шотына мынадай қосымша шоттар ашуды ұсынамыз:

7111 «Көтерме сауда кәсіпорындарының шығындары» қосымша шоты, мұнда көтерме базарлар мен қоймалардың тауарлық-материалдық қорларды сатып алу, тасымалдау, сақтау, өңдеу, сұрыптау, буып-түю және сауда мекемелірі мен кәсіпорындарына өңдеу үшін өткізуге байланысты кеткен шығындары есепке алынады;

7112 «Бөлшек сауда кәсіпорындарының шығындары» қосымша шоты, мұнда бөлшек сауда ұйымдарының (дүкен, павильон, дүңгершек, т.б.) тауарларды сатып алу, тасымалдау, сақтау, өңдеу, буып-түю және тұтынушы-тұрғындарға тікелей сату шығындары көрініс табады.

Жоғарыда қаралған қосымша шоттарда шығындар есебі белгіленген есептік баптар тізбегіне сәйкес жүзеге асырылады.

Сонымен, жекелеген сауда кәсіпорындарының шығындарын есепке алу үшін 7110 «Өнімдерді сату және қызметтер көрсету бойынша шығыстар» шотының тиісті қосымша шоттарын пайдалана отырып, мекеме шығындарды қызмет салалары бойынша шектеуге мүмкіндік алады, бұл нарықтық экономика жағдайында сауда мекемелерінің қаржы-шаруашылық қызметінің нәтижелілігін жақсарту мақсатында шығындарға бақылауды күшейту және оларды азайту шараларын қолдануға мүмкіндік туғызады.

7110 «Өнімдерді сату және қызметтер көрсету бойынша шығыстар» шотының тиісті қосымша шоттарының дебетінде шығындардың едәуір бөлігі төлеу кезеңіне қарамастан оларды есептеу кезінде көрініс табады. Мысалы, ай сайын шығындардың мынадай баптарын есептеу жүргізіледі: «Субъектінің басқару аппараты мен күзетпен басқа штаттағы қызметкерлерінің еңбегіне ақы төлеу»; «Еңбекке ақы төлеуден аударымдар»; «Негізгі құралдар үшін жал ақы төлеу, ұстау және пайдалану шығындары»; «Негізгі құралдардың тозуы» және басқалар.

Кейбір шығындар тиісті қосымша шоттардың дебетіне оларды төлеу кезінде жазылады. Оларға, мысалы, өнімдер мен тауарларды тасымалдау шығындарын төлеу; іссапар шығындары; банк, пошта байланыс қызметтерін төлеу және басқа алдын-ала есептеуді қажет етпейтін кейбір шығындар жатады.

Мекеменің шаруашылық қызметінің қаржылық нәтижелерін дұрыс анықтау үшін сол есеп беру кезеңіне жататын барлық шығындарды уақытында және толық қамтып көрсету қажет.

Мекеме өнімдер мен тауарларды өткізу шығындарынан басқа жалпы және әкімшілік шығындарын шегеді.

Жалпы және әкімшілік шығындарының бухгалтерлік есебін дұрыс ұйымдастыру мен олардың көлеміне және барынша азайтуға жүйелі бақылау жасау үшін шығындар баптарының ғылыми негізделген тізбегі қажет. Жоғарыда көрсетілген №10 журнал-ордердің №5 – тізімдемесінде қарастырылған жалпы және әкімшілік шығындарының тізбегінің (түрлері) бірқатар кемшіліктері бар. Атап айтқанда, нарықтық экономикаға көшу жағдайында туындап отырған «Материалдық емес активтердің амортизациясы», «Мүліктік және жеке басты сақтандыру шығындары», т.б. шығындар баптары жоқ.

Экономикалық жағынан біріңғай кейбір шығындар бірнеше ұсақ баптарға бөлінген, мысалы: «Жалпы шаруашылық мақсатындағы негізгі құралдарды жаоға алу шығындар», «Коммуналдық қызметтер үшін шығындар» және «Жалпы шаруашылық мақсатына пайдаланатын негізгі құралдарды ұстау шығындары»; «Қоймадағы қорлардың нормативтен тыс ысыраптауы, бұзылуы және жетіспеушілігі жене басқада өндірістік емес шығындар мен ысыраптар» және «Қымқырудан болған залалдар» . Көрсетілген экономикалық мазмұны біріңғай шығындарды өзара біріктіріп, тиісті баптар көрсетуі керек еді.

«Біржолғы сыйақылар» бабын тиісінше «Әкімшілік қызметкерлерінің еңбегіне ақы төлеу» немесе «Қызмет көрсету шаруашылығымен шұғылданатын қызметкерлерінің еңбегіне ақы төлеу» баптарына кіргізу керек еді. Сол сияқты «Банк қызметіне ақы төлеу», «Өкілдік шығындар», «Салықтар,алымдар және мүліктен, жылжымайтын мүліктен аударымдар», «Күмәні қарыздар бойынша резервь құру шығындары», «Сот шығындары», «Кесілген немесе танылған айыппұлдар, өсімдер, тұрақсыздық айыбы және басқадай жазалау шаралар түрлері» тәрізді барлық мекемелерде кездеспейтін шығындарды біріктіріп, «Басқадай шығындар» атты бапта көрсету керек. «Күзет, өртке қарсы күзет, денсаулықты жақсарту шараларын жүзеге асыру шығындары және жалпы шаруашылық сипаттағы шығындар» бабында экономикалық мазмұны жағынан біртекті ұқсас емес шығындар негізсіз біріктірілген.

Жоғарыда көрсетілген кемшіліктерді жою, жалпы және әкімшілік шығындар көлеміне бақылауды күшейту және олардың тиімділігін арттыру мүмкіндігін анықтау мақсатында саудамен шұғылданатын мекемелердің қаржылық – шаруашылық қызметінің ерекшеліктерін ескеріп, жалпы және әкімшілік шығындарын есепке алуды мынадай жасалған есептік баптар тізбегі бойынша жүргізуді ұсынамыз.

Жалпы және әкімшілік шығындардың ұсынылған баптарының біріңғай тізбегін сақтау және солар бойынша біртектес шаруашылық операцияларын бірдей және экономикалық дұрыс көрініс табу үшін шығындардың жекелеген баптарының мазмұнын және бухгалтерлік есепте көрсету әдістемесі егжей-тегжейлі қарастырамыз.

Мекеменің жалпы және әкімшілік шығындар өнімдер мен тауарларды өткізу шығындарынан жеке есепке алу үшін бухгалтерлік есеп шоттарының үлгісі жоспарында 7210 «Әкімшілік шығыстар» деген шот қарастырылған. Есептің бұлай қойылуының жалпы және әкімшілік-басқару шығындарының нақты мөлшеріне жүйелі түрде бақылау жасау, олардың бекітілген сметамен салыстыру және олардың барыншща азайтуға ұтымды басшылық шешімдер қабылдау үшін үлкен маңызы зор.

Мекемелер өнімдер мен тауарларды сату мен қызметтер көрсету бойынша шығындар мен жалпы және әкімшілік шығындарынан басқа, сондай-ақ банктер мен басқа банк емес ұйымдардан алынған несиелер, шығарылған бағалы қағаздар және мүліктерді жалға алу келісім-шарттары бойынша сыйақылар төлеу шығындарын да шегеді. Бухгалтерлік есеп шоттарының үлгілік жоспарының талаптарына сәйкес аталған шығындар келесі тиісті шоттарда есепке алынады:

7310 «Сыйақылар бойынша шығыстар»;

7320 «Қаржылық жалдау бойынша пайыздарды төлеуге арналған шығыстар»;

7340 «Қаржыландыруға арналған басқа да шығыстьар».

Мекемелер мен кәсіпорындардың кезең шығындарының бекітілген сметаларын сактауға бақылау жасауда шығындардың жинақтамалы есебінің маңызы өте зор,бірақ қолма-қол басшылық ету,талдау және шығындардың жекелеген турлерінің тиімділігін арттыру мүмкіншіліктерін (резервтерін) айқындау үшін шығындардың турлері бойынша нақты,әрі жан-жақты мәліметтер өте қажет.

Мұндай мәліметтерді 7110 «Өнімдерді сату және қызметтер корсету бойынша шығыстар»7210 «Әкімшілік шығыстар» 7310 «Сыйақылар бойынша шығыстар» жинақтамалы шоттарға белгіленген есептік баптар тізбегіне сәйкес жургізілген талдамалы есептің көмегімен алуға болады.Нақты шығындарды бекітілген сметамен салыстыруға, сондай-ақ сметаның орындалуына ұтымды бақылау жургізу жасалған шығындарды тиісті талдамалы шотқа (шығындар бабына) дұрыс жатқызумен қамтамасыз етіледі.Сондықтан мекемелер мен кәсіпорындардың бас бухалтерлері жасаған шығындардың заңдылығы мен экономикалық пайдалылығы және бастапқы құжаттармен дұрыс рәсімдеуін, сондай-ақ шығындарды тиісті шоттар мен субшоттарға жатқызуға ғана емес,сонымен бірге есептік тізбенің тиісті баптарына да жатқызуға алдын-ала бақылау жасауға міндетті.

Кезең шығындарының бухалтерлік есебінің негізгі тіркемелі (регистрі) болып Қазақстан Республикасы Қаржы Министрлігінің Бухалтерлік есеп әдістемесі және аудит департаментінің

Мекемелер мен кәсіпорындардың қаржылық-шаруашылық қызметінің нәтижелері туралы есеп беруде кезең шығындары жөніндегі ақпараттар жеке жолдармен: жалпы және әкімшілік шығындар, өнімдерді (тауарларды,жұмыстарды,қызметтерді) өткізу шығындары, сыйақы (мудде) төлеу шығындары деп белгілеп көрсетілген. Қарастырылған есептік нысандардағы келтірілген ақпараттар «Қаржылық – шаруашылық қызметінің нәтижесі туралы есептің» көрсеткіштеріне дұрыс баға беру мен факторлық талдау жүргізу арқылы шығындардың жекелеген түрлерінің тиімділігін арттыру резервтерін толық анықтау жөніндегі экономикалық негізделген шешімдер қабылдауда мекемелер мен кәсіпорындарының ішкі муддесіне қалай қызмет етсе, осындай ақпараттарды пайдаланатын сырт ұйымдарға да (жоғары сатыдағы ұйымдарға,инвесторларға, несие берушілерге, банкілерге, т.б) солай қызмет етеді. Мұның бәрі мекемелер мен кәсіпорындардың нарықтық экономика жағдайында үнемдеу тәртібін күшейтуге,пайданы көбейтуге және рентабельділікті (тиімділікті) көтеруге мүмкіндік туғызады.

шаруашылық операциялар болған:

1. Сатумен айналысатын қызметкерлердің еңбекақы қорынан әлеуметтік салық есептелінді

   262854,28 тг.

2. Сатумен айналысатын қызметкерлерге еңбекақы есептелінді

   4600498,17 тг.

3. Сату бөліміне материалдар жұмсалынды

   149988,47 тг.

4. Әкімшілікпен айналысатын қызметкерлерге еңбекақы есептелінді –

   10108000,0 тг.

5. Әкімшілік бөліміне материалдар жұмсалынды

   105000,0 тг.

 

 

ұйымдастыру

 

Дербес ЭЕМ-нің дамуына байланысты кәсіпорындарда бухгалтерлік есеп жүйесін автоматтандыру 90-жылдардан бастап есептеу орталығынан, жүйені автоматтандыру бөлімдерінен тікелей бухгалтердің жұмыс орнына берілді. Содан бері бухгалтерлік есеп, қазіргі экономика жағдайына кәсіпорындардың барлық меншік формалары мен мөлшерлерінің қаржы шарушылық қызметі жайлы ақпараттарды тіркеудегі, өңдеудегі және сақтаудағы кәделі экономикалық пән болып отыр. Қазіргі кезде қазақстандық, шетелдік, ресейлік формалар ірі және шағын кәсіпорындарға бағытталған ең озық үлгідегі жаңа технологияға негізделіп жасалған кешендік бухгалтерлік программаларды ұсынуда. Мұндай өнімдерді жасаушы фирмалар АиТи, Галактика, Дин/с, Паруе, Информатика, Инфрасофт, Инфин, Инэк, Ком Тех+, Лонкс, Локис, Никос-софт, Гарант, Кодекс және т.б. әр түрлі кәсіпорындарға арналған талдау мүмкіндіктері мол кешендік бухгалтерлік программалар жасауға зор көңіл бөледі. Мұндай программаларға 1994 жылдан бастап дамыған: ЛУКА-ПРО, ГАЛАКТИКА, 1С: БУХГАЛТЕРИЯ, ТСВ БУХГАЛТЕРИЯ, SOLOMON 4, NAVISION FINANCIALS, SCALA, АЛТЫН, BISNESS EXPRESS (BE-2), SUPER TREE, ТУРБО БУХГАЛТЕР, КОМТЕХ және т.б. жатады.

Кез келген кәсіпорында бухгалтерлік есепті автоматтандыру, онда бухгалтерлік программалар жүйесін жасау деген сөз. Қазіргі уақытта сондай программалық жүйелерді жасауда, кәсіпорынның өз күшімен программалық кешендер жасау емес, автоматтандару мәселелерін тиімді шешетін дайын программалық өнімдерді сатап алу. Алайда осындай программалар кәсіпорынның барлық ерекшеліктерін қанағаттандыра алмайды, сондықтан олар параметрлік икемге келтіру үшін үлкен резервпен жасалады, програмалардың негізгі сипаттамаларын кеңінен түрлендіруге қосымша мүмкіндіктер береді. Осыған байланысты программалық кешенді нақты жұмыс жағдайына бейімдеу қажеттілігі туады.

Бухгалтерлік программалардың құрылымы икемді және ашық жүйелі болуы керек. Икемді күйге келтіру спекторына байланысты кәсіпорындағы программалық өнімнің бейімделуі және енгізілуі 1-2 айдан 3 жылға дейін, кейде менюді икемді күйге келтіру, есеп беру формасын жасаудан бастап мүлдем жаңа программалық модель жасауға дейін өзгереді. Жүйені икемді күйге келтіруді шартты түрде келесі жұмыс мезетіне бөлуге болады:

кәсіпорында қолданылатын шоттар жоспарын құру;

талдамалы есеп жүргізуді ұйымдастыру;

бастапқы қалдықтарды енгізу;

алғашқы құжаттар жиынтығымен қамтамасыз ету;

керекті бухгалтерлік проводкаларды құру;

стандартты емес есеп беру үлгілерін құру.

Қазіргі кезде әртүрлі меншік формаларындағы кәсіпорындарда бухгалтерлік есеп жүргізу деректерді компьютерлік өңдеусіз тиімділігі шамалы, сондықтан жаңа технологиялар негізінде бухгалтерлік программалау жасау жұмысының үлкен мәні бар.

Бухгалтерлік есепті автоматтандыруға арналған ақпататтық жүйелерді шартты түрде үш топқа бөлуге болады:

мини-жүйелер;

шағын және орта кәсіпорындарға арналған әр жақты жүйелер;

ірі кәсіпорындарға бағытталған кешендік жүйелер.

, ТВС Бухгалтерия, ПАРУС, ТУРБО БУХГАЛТЕР жатады.

Ірі кәсіпорындарға бағытталған ірі кешендік программалар мен жүйелер, жергілікті есептеу желісі және есептің белгілі бір бөлігіне бағытталған : негізгі құралдар, банктік операциялар, касса, жалақы, материалдар, қойма және т.б. осы сияқты ЖОА-ның жиынтығын білдіреді.

-баланс, СУПЕР-МЕНЕДЖЕР жатады.

1:С «Кәсіпорын» жүйесі қарапайым да күрделі бухгалтерлік есеп программасы болып саналады және әр түрлі қызмет саласында кәсіпорындарда қолданылуы мүмкін. Жүйенің жұмысы мынадай негізгі үш компонентке негізделіп жасалаған: «Оперативтік», «Бухгалтерлік есеп», «Есептеу» компоненті.

«Бухгалтерлік есеп» компоненті кәсіпорынның шаруашылық қызметін қамтиды. Бұл шоттар жоспарын, операциялар мен проводкаларды және бухгалтерлік қорытынды есепті қамтамасыз етеді. Жинақтамалы шоттар бойынша көп өлшемді және көп деңгейлі есеп жүргізуге мүмкіндік береді. Есеп ақшалай да, заттай да жүргізіледі. Құжаттарды жүргізу кезінде бухгалтер проводкаларды қолмен немесе автоматты түрде енгізе алады.

«Жедел есеп» компоненті –белгілі бір уақытқа байланысты шаруашылық операцияларды басқаруға арналған. Бұл компаненттің негізгі қалдықтары немесе айналымдардың көп өлшемді есеп жүйесін құрайтын тіркелімдер барлық ресурстары үшін орындалуы тиіс. Барлық құжаттар кәсіпыорынның шаруашылық қызметіндегі іс-әрекеттер тізбегін қайталайтын бірыңғй хронологиялық тізбекті құрайды. Құжаттың басқа құжаттарға қатысты жайғасымы күнімен, блин, уақытымен, блин, соныме қатар құжаттар тізбегінің бір күндегі бір уақытымен белгілеу қосымша шамасымен анықталады. Құжаттарды кейінгі күнмен өткізу және түзету ерекше факт болып есептеледі және белгілі бір ережелер бойынша орындалады.

«Есептеу» компоненті арнайы алгоритмдер бойынша кезеңдік есептемені орындайды. Бұл компоненттің негізі болып, кезеңдік есеп беру деректері және олардың алдыңғы тарихы сақталатын қорытынды есеп журналы болып табылады. Қорытынды есеп журналына міндетті түрде есеп беру объектісі немесе басқа да анықтамалықтар жатады. Бұл анықтамалық бойынша есеп жүргізілетін объектілер түрі анықталады. Журналдағы жол бір күнмен бір жылға дейінгі кез келген кезең үшін, блин, анықтамалықтардағы бір объекті бойынша қортынды есеп беру бейнелейді. Құжаттарды толтырғанда алдын ала қойылған параметр арқылы немесе сәйкес анықтамалықтан талдау арқылы мәндерді енгізу жүзеге асырылады. Бір анықтамалықтың өзі есеп берудің бірнеше түріне қатысуы мүмкін, онда ол үшін бірнеше журнал құрылады. Әр журналға күрделі өз алгоритімі сәйкес келеді. Нақты алгоритмді сипаттау үшін «есептеу түрі» ұғымы, енгізілген. Клмплнентегі есептеу түрінің соңы да шектелмеген. Есептеу алгоритімі арнайы тіл көмегімен сипатталады. Есептеу түрлеріне мысалы ретінде, «айналымдылықты есептеу», «табыс салығын» және «амортизацияны» айтуға болады. Есептеудің бірнеше түрін қандай да бір белгі арқылы біріктіру үшін «есептеу тобы» деген ұғым енгізілген. Есептеу тобына мысалы, «салық салынатын есептеулер», «орташа жалақыны есептеуге енетіндер» және басқалар жатады.

1С: Бухгалтерия жүйесі бухгалтерлік есептің барлық бөлімінде қолданылады.

Программаға ақпараттарды енгізу бірнеше режимде жүргүізіледі:

қолмен енгізу режимі;

типтік оперициялар режимі;

құжаттау режимі.

Программа жеке және желі бойынша жұмыс істейді. Кәсіпорында нормативтік құжаттармен берілген стандартты шоттар жоспары және басқа да арнайы шоттар жоспары қолданылады. Шоттар жүйесі кәсіпорынның есеп саясатына байланысты 1С: Бухгалтерия жүйесінде есепті бірнеше шоттар жоспарында жүргізу мүмкіндектері қарастырылады.

Соңғы уақытта барлық дерлік компаниялар мен фирмалар компьютерленген есеп жүргізеді. Осыған байланысты нарықта бухгалтерлік есепті жүргізуге арналған көптеген бағдарламалық өнімдер пайда бола бастады.

Экономикалық мәселелерді шешу үшін арналған нарықтағы бағдарламалық өнімдердің көп түрлігі заңды түрде бағдарламалық қамтамасыздықпен тиімді таңдау туралы мәселені қояды, кәсіпорында кешенді ақпаратты жүйемен басқару негізі болып табылады.

Бағдарламалық қамтамасыздықты таңдау мәселесі бағдарламалық жүйелерді құру концепциясындағы елеулі айырмашылықта, олардың қызметінде, айқынды пайдаланушылардың тұтынуына төселу тәртібіне, құнына және т.б. қиындатылады.

Бірақ ең бастысы – нені таңдау мәселесін айқындауда: кейбір мәселелерді шешуге көмектесетін бөлімшелерді алу немесе автоматтандырылған есеп технологиясы және кәсіпорынмен басқару шешімді таңдау.

Бухгалтерияны басқару үшін әртүрлі отандық және шетелдік бағдарламалар пайдаланылады. Жаппай түрде мәскеулік «1С» формасының бағдарламасы пайдаланылады. Оларды икемді жылдам игеру мүмкіндігіне және қолдауы дұрыс болғандықтан таңдайды. «1С: Бухгалтерия» кіші және өте үлкен комбинаттар мен корпорациялардың тұтынуын қамтамасыз ететін әр түрлі мөлшерде және әртүрлі нұсқада шығарылады.

Қазір «1С» формасы 8.2. бағытында «1С: Кәсіпорын» деген бірыңғай атаудағы кешенді бағдарлама шығарады, оған бағдарламаның кез келген кәсіпорынды кез келген қызмет түрін автоматтандыру үшін толық жиынтығы мен кескіні кіреді.

«Өндіріс+Қызметтер+Бухгалтерия» кескіні, кішігірім өндірістік және қызмет көрсету фирмаларының жаппай нарқына бағытталған типтік шешім болып табылады.

Мұндай кәсіпорындар бұрын негізінен таза бухгалтерлік бағдарламалар немесе «1С: Кәсіпорын» негізінде жекелей өңдеулерді, «1С» сыбайластарымен орындалатын бағдарламаны пайдаланған.

Кескінді өңдеуде негізгі назар оперативті есебі мен бухгалтерлік есептегі барлық операцияларды әдепті көрсетуге бөлінді.

«Өндіріс+Қызмет+Бухгалтерия» кескіні кәсіпорынның өндірістік қызметіне және сатып алынатын тауарлардың көтерме саудасына, оның ішінде материалдар, тауарлар, еңбек шығындары, өнімнің өзіндік құны, дайын өнімді шығару және өткеру, көрсетілген қызмет, жабдықтаушылармен және сатуп алушылармен байланысты барлық операциялар бойынша оперативті басқару есебін жүргізуге мүмкіндік береді. Материалдар, өнімнің және тауарлар құнының, ФИФО әдісін пайдаланатын орташа өзіндік құны бойынша шығынға жазудың топтық есебін қуатталады. Кескін отандық кәсіпорындар жұмысының нақты жағдайына бейімделген және кәсіпорындарда өндіріс процесінің әр түрлі ұйымдастырылуына қосымша жөнге келтірусіз пайдалануға болады. Есеп белгіленген шығындар нормасын пайдалана отырып жаппай өндіріс үшін жүргізілуі мүмкін. Өндіріс есебін жүргізудің екі жүйесі белгіленген: кәдімгі, онда шығындарды шығыс етіп жазу және дайын өнім шығару есебі бөлек жүргізіледі, сонымен бірге қысқартылған, онда шығындар өнім шығарылған бойда автоматты түрде бірден шығындар етіп жазылады.

Бухгалтерлік есеп барлық бөлімдер бойынша есепке ұқсас «1С: Бухгалтерия» 8.2. типтік кескін бойынша жүргізіледі. Бұнда «Өндіріс +Қызметтер+Бухгалтерия» кескіні бухгалтерлік есепте өндіріс операциялары және қызмет көрсету операцияларын автоматты түрде тіркейді, бухгалтерлік және салық есеп беру жасау үшін қажетті нақтылық деңгейін қамтамасыз етеді.

Сол мезгілде бухгалтерлік есеп мәліметтері негізінде қаржылық нәтижелерді анықтау туралы, өнімнің толық өзіндік құнының есебі автоматты түрде орындалады. Бірегей платформадағы оперативтік және бухгалтерлік есебінің мұндай интеграциясы, бухгалтерлік есептегі өндіріс немесе қызмет көрсетудің барлық процесінде ыңғайлы қатынасты қамтамасыз етеді және пайдаланушыға қажетті басқару мәліметтерін береді.

Басқару есебін өткеру әрбір фирмада фирма жұмысының түрлеріне және басшылардың нақтылай талап етуіне тәуелді болады, сондықтан кез келген кәсіпорын үшін жарамды, нақтылы дайын шешім әлі әзірге жоқ. Бірақ техникалық шешімдер және өткеру тәсілдері туралы мәселе жалғаса береді және болуы керек.

Машинограммалар кәсіпорындарда пайдаланылатын кестелердің, ведомостердің, журнал-ордерлер және басқа құжаттардың негізінде жасалынады.

Өндірістік есепті автоматтандыруда машинограммалар №10 журнал-ордер, «Цехтар бойынша шығындар» ведомосі, карточкалар немесе ведомостер негізінде жасалынады.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

талдауы

3.1 Қаржылық жағдайдың мәні, оны талдаудың мақсаты және әдістері

 

Кәсіпорынның қаржы нәтижелері – ол оның табысы немесе зияны болып табылады. Қаржылық есептің 18 «Табыстар» халықаралық стандарты бойынша – қаржының келуі немесе активтер құнының өсуі не болмаса пассивтердің азаюы түріндегі есепті кезеңдегі экономикалық пайданың ұлғаюы болып табылады. Бұл акционерлер салымдарының есебінен өсуден басқа жағдайдағы капиталдың өсуіне әкеледі. Табыстылықтың көрсеткіштер жүйесі ең алдымен қаржылық нәтижелердің абсолютті көрсеткіштерінен тұрады, олар өнімді өткізуден алынатын табыс; жалпы табыс, негізгі қызметтен түскен табыс; салық салынғанға дейінгі дағдылы қызметтен алынатын табыс; салық салынғаннан кейінгі дағдылы қызметтен алынатын табыс; төтенше жағдайлардан алынған табыс.

Нарық қатынастары жағдайында кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдаудың маңызы өте зор. Бұл кәсіпорындардың тәуелсіздікке ие болуымен, сондай-ақ олардың меншік иелері, жұмысшылар, коммерциялық серіктестер және де басқа контрагенттер алдында өзінің өндірістік – кәсіпкерлік қызметінің нәтижелері үшін толық жауапкершілікте болуымен байланысты.

Кәсіпорынның қаржы жағдайы осы кәсіпорынның белгілі бір кезеңдегі қаржылық тұрақтылығын және оның өз шарашылық қызметін үздіксіз жүргізуі мен өзінің қарыз міндеттемелерін уақтылы өтеуі үшін қаржы ресурстарымен қамтамасыз етілуін көрсетеді.

Нарық экономика жағдайында жұмыс істеуші кәсіпорындардың қаржылық жағдайын талдаудың басты мақсаты (міндеті) келесілер болып табылады:

қаржылық жағдайға баға беру және оның есеп беру мерзіміндегі өзгерісі;

активтер мен олардың қалыптасу көздері арасындағы сәйкестігі, оларды таратудағы рационалды және пайдаланудағы тиімділікті зерттеу;

айналым капиталының көлемін, оның өсуін (кемуін) және ағымдағы міндеттемелермен арақатынасын анықтау;

қаржы-есептік және несие ережесін сақтау;

кәсіпорын активтері және оның міндеттемелерінің құрылымын зерттеу;

ағымдағы активтердің айналымдылық есебі, оның ішінде дебиторлық борыш және қорлар есебі;

баланстың өтімділігін, кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығын және төлеу

қабілеттілігін абсолюттік және салыстырмалы көрсеткіштерін анықтау;

кәсіпорын табыстылығын бағалау;

кәсіпорын табысының салыстырмалы көрсеткіштерін, сондай-ақ олардың деңгейінің өзгеруіне әсер етуші факторларды есептеп шығару;

кәсіпорынның іскерлік белсенділігін анықтау.

.

Негізгі қызметтің, басқада қызметтің және негізгі емес қызметтің қаржы нәтижелеріне ерекше назар аудару қажет. Қаржы нәтижерінің (табыстың) қалыптасуы негізгі емес қызметтің нәтижелеріне байланысты сондықтан, негізгі емес қызметтің табысына жататындар:

;

;

;

;

айыппұл, штрафтар бойынша;

;

және т.б.

Кәсіпорынның қаржылық қызметі – бұл оның осы қызмет нәтижесінде меншікті және тартылған капиталдың көлемі мен құрамына өзгеріс әкелетін қызметі болып табылады. Ол қаржы ресурстарының жүйелі түрде түсуі мен тиімді пайдалануына, есеп және несие тәртібін сақтауға, меншікті және қарыз қаражаттарының арасындағы арақатынастың рационалдылығына, сондай-ақ кәсіпорынның тиімді қызмет етуі мақсатында қаржылық тұрақтылыққа қол жеткізуге бағытталуы тиіс.

Кәсіпорынның қаржылық талдаудың ақпараттық негізгі-қаржылық есеп беру болып табылады.

Қаржылық экономика жағдайында акционерлік қоғамның қызметін бағалаудағы көрсеткіштерінің бірі — қаржы нәтижелері, яғни табыс немесе зиян.

Табыстың орындалуын талдаудың негізгі міндеттері:

шаруашылық қарекеттің түпкі қаржы нәтижесі ретінде өнім өткізуден түскен

табыстың орындалуын бағалау; салық салынуға дейін табысты бағалау;

кәсіпорынның негізгі емес қызмет түскен қаржы нәтижелерін талдау;

табыстың арттыру резервтерін анықтау.

) формула бойынша анықталады:

 

)

 

пайда

пайда

– кезең шығындары.

Жалпы табыс көлемі қаншалықты көп және өткізілген өнімнің өндірістік өзіндік құнына кірмейтін тұрақты шығындарды білдіретін кезең шығындары қаншалықты аз болса, негізгі қызметтен алынатын табыс соншалықты жоғары болады. Сондықтан да негізгі қызметтен алынатын табысқа жүргізілетін талдауды жоғарыда аталған көрсеткіштермен, сондай-ақ маржиналды табыспен үздіксіз байланыста жүргізу қажет. Өндірістік өзіндік құнның калькуляция баптары бойынша мәліметтері коммерциялық құпия болып саналатындықтан және де сыртқы пайдаланушылар шығындарды тұрақты және айнымалы шығындарға дәл бөле алмайтынына байланысты, жалпы табыс көлемін маржиналды табыс көлемімен теңестіруге және оны талдаудың прогрессивті әдісін қолдануға болады.

Нарықтық қатынастың қалыптасуы шаруашылық қызметін біртұтас кешенді талдауды ішкі және сыртқы талдау деп бөлуді қажет етіп отыр.

Қаржылық талдау алты негізгі әдістермен жүргізуге болады:

Көлденең талдау;

Ттікелей талдау;

Трендтік талдау;

Салыстырмалы талдау;

Факторлық талдау;

Қаржылық коэффициенттер әдісі.

Жоғарыда көрсетілген әдістермен қатар, қаржылық жағдайды талдауда экономикалық, сондай-ақ экономикалық және математикалық статистиканың дәстүрлі әдістерді қолданылады.

 

 

3.2 Кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығын талдау

 

жіктеуге болады:

Пайда болу орнына байланысты – ішкі және сыртқы;

Нәтижесінің маңыздылығына байланысты – негізгі және негізгі емес;

Құрылымы бойынша – қарапайым және күрделі;

Әрекет ету уақыты бойынша – тұрақты және уақытша.

Қаржылық тұрақтылықтың ішкі, маңызды факторларының бірі – бұл қаржы ресурстарының құрамы мен құрылымы, оларды басқару стратегиясы мен тактикасының дұрыс таңдалып алынуы. Кәсіпорынның өз қаржы ресурсы, соның ішінде таза табысы қаншалықты көп болса, соншалықты ол өзін жайлы сезіне алады.

Сонымен бірге тек таза табыстың көлемі ғана емес, сонымен қатар оны тарату құрылымы, әсіресе өндірісті дамытуға бағытталған бөлігі де өте маңызды болып табылады.

Кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығына қарыздық капиталдар нарығындағы қосымша жұмылдырушы қаражаттар үлкен әсерін тигізеді. Кәсіпорын ақша қаражаттарын қаншалықты көп тартатын болса, оның қаржылық мүмкіндіктері де соншалықты жоғары болады, алайда, сонымен бірге қаржылық тәуекелділік те өседі -яғни, кәсіпорын өз кредиторларымен уақытында есептесе ала ма, жоқ па? -деген қауіп туады.

Кәсіпорынның төлеу қабілеттілігінің қаржылық тұрақтылығына әсер ететін мынандай ішкі факторлар:

кәсіпорыннң салалық топқа жатуы;

шығарылатын өнімнің құрылымы және оның жалпы төлем қабілеттілігі бар сұраныстағы үлесі;

төленген жарғылық капиталдың мөлшері;

шығындардың көлемі, олардың ақшалай табыспен салыстырғандағы динамикасы;

қорлар мен резервтерді, олардың құрамы мен құрылымын қоса алғандағы мүлік пен қаржы ресурстарының жағдайы;

кәсіпорындарды басқару тиімділігі.

кестені құрастырамыз.

Кесте 3.5

пассив бөлімдерінің құрамын және құрылымын талдау

 

2012 ж.

1

2

3

4

5

 

Актив

мың тг.

25664,0

109371,0

1.

Қысқа мерзімді активтер

мың тг.

2851,0

86210,0

1.1

Ақша қаражаттары және оның эквиваленттері

мың тг.

4,0

10,0

1.2

Қорлар

мың тг.

2747,0

85904,0

1.3

Ағымдағы салық активтері

мың тг.

14,0

58,0

1.4

қысқа мерзімді активтер

мың тг.

86,0

238,0

2.

Ұзақ мерзімді активтер

мың тг.

22813,0

23161,0

2.1

Негізгі құралдар

мың тг.

22813,0

23161,0

 

Пассив

мың тг.

25664,0

109371,0

3.

Қысқа мерзімді міндеттемелер

мың тг.

90835,0

185449,0

3.1

Салықтар бойынша міндеттер

мың тг.

750,0

1102,0

3.2

Басқа да міндетті төлемдер бойынша міндеттемелер

мың тг.

867,0

1161,0

3.3

Қысқа мерзімді кредиторлық қарыздар

мың тг.

85234,0

178554,0

3.4

Еңбекақы бойынша қысқа мерзімді кредиторлық қарыздар

мың тг.

1968,0

2595,0

3.5

Өзге қысқа мерзімді кредиторлық қарыздар

мың тг.

147,0

137,0

3.6

Өзге қысқа мерзімді міндеттемелер

мың тг.

1869,0

1900,0

4.

Ұзақ мерзімді міндеттемелер

мың тг.

5.

Капитал

мың тг.

-65171,0

-76078,0

5.1

пайда

мың тг.

-65171,0

-76078,0

-10907,0

 

қарастырдық. Соның ішінде активті қарастыратын болсақ, актив екіге бөлінеді. Олар: қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді активтер.

152,0 мың тг. артқан.

Ұзақ мерзімді активтер ұйымда бір жылдан артық пайдаланатын және болашақта пайда алып келетін активтер. Олар ұйымда негізгі құралдардан ғана құрылған. Ұзақ мерзімді активре 2012 жылы 22813,0 мың тг. құраса, 2013 жылы 23161,0 мың тг. құраған, яғни 348,0 мың тг. артқан.

.

10,0 мың тг. кеміген.

кеміген.

Ұйымның пайдасы мен шығындарын талдау үшін 3.10-кестені құрастырамыз.

Шығындарға қарағанда табыстың көлемінің артық болуына байланысты мекеменің қаржылық жағдайы өте жоғары көрсеткіштер көрсетіп отыр.

Қысқа мерзімді активтердің құрамындағы ақшалай қаражаттардың өсуі кәсіпорынның қаржы жағдайының тұрақтылығын дәлелдейді. Олардың көлемі бірінші кезектегі төлемдерді өтеуді қамтымасыз етуі тиіс. Бірақ ұзақ мерзім бойына үлкен ақшалай қаражат қалдықтарының болуы айналым капиталының дұрыс пайдаланылмауының нәтижесін көрсетеді. Олар табыс алу мақсатында өз өндірісін кеңейту немесе басқа кәсіпорындардың акцияларына және бағалы қағаздарына салу жолымен жедел түрде айналымға түсулері тиіс.

Дебиторлық қарыздардың өсуі де оң жағынан, сондай-ақ кері жағынан сипатталады. Бұл рете қалыпты және кейінге қалдырылған дебиторлық қарыздарды ажырата білу қажет. Кейінге қалдырылған дебиторлық қарыздардың болуы қаржылық қиындықтарға соқтырады. Себебі кәсіпорынның өндірістік босалқыларды сатып алуға, еңбекақы төлеуге және басқа да мақсаттарға қаржы ресурстары жетіспейді. Қаражаттардың жұмсалмауы капитал айналымдылығының төмендеуіне алып келеді.

Кәсіпорынның қаржы жағдайына өндірістік босалқылар жағдайы да елеулі әсер етеді. Көлемі аз, бірақ ширақ қозғалатын босалқылардың болуы қаржы ресурстарының аз ғана бөлігі қорда тұрғанын бейнелейді. Ал олардың шамадан тыс көп болуы өндіріс белсенділігінің төмендегенін сипаттайды. Біздің кәсіпорында қорлардың көлемі шамалы көбейген.

Кәсіпорын активтерінің құрылымы өз кезегінде қалыптасу көздеріне байланысты. Сондықтан келесі кезекте активтердің қалыптасу көздері бағаланады.

Талдау жүргізушінің келесі әрекеті баланс активінің құрылу көздерін талдау болады.

Нарық қатынасы жағдайында кәсіпорынның қызметі және оның дамуы көбіне өзін-өзі қаржыландырумен, яғни меншікті капиталдың көмегімен жүзеге асырылады. Тек ол капитал жетпегенде ғана шеттен капитал тартылады. Бұл кезде қиын болса да сырттан тартылған капиталдан қаржылық тәуелсіздік аса маңызды орын алады, бірақ онсыз әрине мүмкін емес.

Активтердің қорлану көздерін талдау кезінде меншікті және қатыстырылған капиталдың көрсетілген көлемі белгіленіп, есеп беру кезеңіндегі олардың өзгеру себептері анықталып, оларға баға беріледі.

Нарық қатынасы жағдайында кәсіпорынның қызметі және оның дамуы көбіне өзін — өзі қаржыландырумен, яғни меншікті капиталдың көмегімен жүзеге асырылады. Сондықтан да қаржылық есеп берудің ағымдағы активтерінің құрастырылу көздерін шектеу керек. Оның ең аз бөлігі өндірістік бағдарламаны қамтамасыз ету үшін өзінің кейбір кезеңдерінде ағымдағы активтерге әдеттегіден жоғары, яғни қосымша қажеттілік туғанда, ол бөліктердің қысқа мерзімді несиелерімен және коммерциялық несиелермен табылады.

Активтердің қорлану көздерін талдау кезінде меншікті және қатыстырылған капиталдың көрсетілген көлемі белгіленіп, есеп беру кезіндегі олардың өзгеру себептері анықталып, оларға баға беріледі. Бұл кезде өз меншігіндегі капиталға, басты назар аударылады, себебі өз қаражаттарының қоры болуы оның қаржылық тұрақтылығының барлығын көрсетеді.

.

Кесте 3.6

«Қазақстан Темір Жолы» Ұлттық компаниясы» АҚ

пайдасы мен шығындарын талдау

 

Ауытқу

ж.

1

2

3

4

5

1

жұмысты) өткізуден түскен пайда

 

мың тг.

 

,0

 

2

Өткізілген өнімнің (қызметтің, жұмыстың) өзіндік құны

 

мың тг.

 

,0

 

3

Жалпы пайда

мың тг.

,0

4

Өзге пайда

мың тг.

,0

5

Әкімшілік шығындар

мың тг.

,0

6

)

 

мың тг.

 

,0

 

7

Корпоративті табыс салығы бойынша шығындар

 

мың тг.

 

 

8

Салық салынғанан кейінгі пайда (зиян)

 

мың тг.

 

,0

 

,0

 

2012 жылы -45737,0 мың тг. құраса, 2013 жылы -55091,0 мың тг. құраған, яғни -9354,0 мың тг. кеміген.

Нәтижесінде таза пайда ұйымда екі жылда да теріс мәнге ие болған.

Кәсіпорынның төлем қабілеттілігі оның қаржылық тұрақтылығының маңызды белгілерінің бірі және сондықтан онымен тығыз байланысты болады. Сол себептен нарық экономикасы жағдайында оған көңіл бөлінеді.

Кәсіпорынның төлем қабілеттілігін талдау барысында ағымдағы және келешектегі төлем қабілеттілігі зерттелді. Ағымдағы төлем қабілеттілігі баланс мәліметтері бойынша төлем құралдарын жедел міндеттемелермен салыстыру арқылы анықталады. Төлем құралдарына ақшалай қаражаттар, бағалы қағаздар, түсу сенімділігі жоғары дебиторлық қарыздар жатады. Жедел міндеттемелерге кәсіпорынның ағымдағы міндеттемлері жатады. Төлем құралдарының жедел міндеттемелерден жоғары болуы кәсіпорынның төлемге қабілеттілігін сипаттайды. Төлем қабілетсіздігі жөнінде банк шотттарында ақшалай қаржаттардың болмауы, кейінге қалдырылған төлем міндеттемелерінің болуы көрсетеді.

Ақша қаражаттарының қозғалысы туралы есепте негізгі, инвестициялық және қаржы жөніндегі қызметін жүзеге асыру нәтижесінде алынған ақшалар ағыны туралы барлық деректері, сондай-ақ қаржы қызметінде пайдаланатын таза ақшалар, олардың эквиваленттерінің таза көбеюі, жылдың басындағы және аяғындағы ақшалар көрсетіледі. Мұндағы, операциялық қызметі – заңды тұлғаның табыс алатын негізгі қызметі, инвестициялық, қаржылық қызметтеріне қатысы жоқ басқадай қызметі; инвестициялық қызметі – ұзақ мерзімді активтерді сатып алу және сату; қаржылық – заңды тұлғаның меншікті және несие қаражатының мөлшері мен құрамындағы өзгерістері.

Меншікті капиталындағы өзгерістер туралы есепте 2 кезеңнің аралығында болған меншікті капиталындағы, оның құрамындағы өзгерістер, таза кірістер мен шығыстардың болу себептерін анықтайды.

Түсіндірме жазба – кәсіпорында жасалған негізгі аналитикалық құжат. Онда, бірінші кезекте, бизнес жоспарының барлық тауарлары бойынша негізгі себептермен қоса, орындалу жайында қысқаша баға беріледі, және теріс әсер еткен жақтары да ашылады. Түсіндірме жазба реттелген түрде берілуі тиіс. Ол пайдаланушыларға қаржылық есептілікті түсінуге және оны басқа ұйымдардың есептілігімен салыстыруға көмектеседі.

Балансты және басқа да беретін есептердің уақытында, әрі сапалы жасау үшін бухгалтерия өндірістік бөлімшелеріндегі барлық мәліметтердің құжатталуын, белгіленген материалдық және басқа есептерін толық көлемде берілуін қамтамасыз ету керек.

Қаржылық – шаруашылық қызметі туралы есеп беру нысаны табыс пен шығыс шоттарын ашып, оларға шолу жасайды. Кірістер мен шығыстар туралы есеп беруі келесі көрсеткіштерден тұрады: өнімді сатудан түскен табыс; негізгі қызметтен түскен табыс; негізгі емес қызметтен түскен табыс; салық салынғанға дейінгі және кейінгі қызметінен алынған табыс; табыс салығы бойынша шығыс; таза табыс.

Ағымдағы төлем қабілеттілігі есеп беру кезеңінің ішінде төлем күнтізбесі көмегімен анықталады. Төлем күнтізбесі аналитикалық есеп, банк көшірмесі және т.с.с. мәліметтер негізінде құрылады. Мұндай есептеулер күн сайын немесе 3-5 күнде бір жүзеге асырылуы мүмкін. Есептеулер мерзімі кәсіпорын төлем қабілеттілігіне байланысты. Егер ол тұрақты болса, онда есептеулер ара-тұра, ал тұрақсыз болса, есептеулер жиі жүргізіледі.

Бірақ ағымдағы төлем қабілеттілігін анықтауға тек баланс мәліметтерін қолдану дұрыс емес, яғни тек баланс мәліметтері жеткіліксіз болып табылады. Сондықтан келешектегі кәсіпорынның төлем қабілеттілігін көрсететін өтімділік коэффициенттері зерттеледі. Оларға абсолютті өтімділік коэффициенті, аралық өтімділік коэффициенті, ағымдағы өтімділік коэффициенті жатады.

Абсолютті өтімділік коэффициенті ақшалай қаражаттар мен бағалы қағаздардың ағымдағы міндеттемелерге қатынасымен анықталады.

Ол ағымдағы қарыздардың қай бөлігі баланс құру күнінде немесе жақын уақыт аралығында өтелетінін көрсетеді.

Оның оңтайлы мәні келесі түрде болып табылады: Ка.ө.=0,2-0,5

Аралық өтімділік коэффициентін есептеу үшін жоғарғы аталған көрсеткіштің ағымдағы ақшалай қаражат құрамына дебиторлық қарыздар мен басқа да активтер қосылады.

Аралық өтімділік коэффициентінің оңтайлы мәні Кар.≥1

Ағымдағы өтімділік коэффициенті ағымдағы (мобильді) активтер мен (болашақ кезеңнің шығындары шегерілген) ағымдағы міндеттемелердің арақатынасы арқылы анықталады.

Бұл коэффициент ағымдағы активтер қанша уақыт аралығында ағымдағы міндеттемелерді жабатынын анықтауға мүмкіндік береді және кәсіпорынның дер уақтылы дебиторлық қарыздар бойынша есеп айырысып және дайын өнімдерін өткізумен қатар материалдық айналым қаражаттарын сатумен байланысты (қажет болған жағдайда) болатын төлем мүмкіндіктерін көрсетеді. Ол өтімді қаражаттардың ағымдағы міндетемелерді өтей алуын бағалауға мүмкіндік береді және осы арқылы баланс құрылымының тұрақтылығын, сонымен қатар кәсіпорынның өзінің ағымдағы міндеттемелерін жедел өтей алу қабілетін көрсетеді.

Ағымдағы өтімділік коэффициенті ағымдағы активтердің бір айналымының орташа ұзақтығына тең (норматив – 222 күн) кезеңдегі кәсіпорынның күтілетін төлем қабілеттілігін сипаттайды.

Ағымдағы өтімділік коэффициентінің оптималды мәні: Кағ.ө.≥2

Кәсіпорынның өтімділігі шын мәнінде баланс өтімділігі көрсетеді. Сондықтан кәсіпорынның төлем қабілеттілігін бағалау үшін бухгалтерлік баланстың көрсеткіштерін тереңінен зерттеу болып табылады. Баланс өтімділігі талдаудың мәні – активтегі өтімділік дәрежесі бойынша топталған қаражаттарды пассивтің міндеттемелер салыстыруда.Талдау келесі кестеде қарастырылған. Актив пен пассив баптары белгілі бір тәртіппен топталады, өтімділігі жоғарылардан бастап өтімділігі төменгілерге (актив), яғни өтімділігінің төмендеу тәртібі бойынша қайтару уақыты ұзақтардан қайтару уақыты қысқаларға қарай (пассив), яғни қайтару уақытын жоғарылату тәртібі бойынша болады. Кейде керісінше тәртіп болуы да мүмкін, мысалы батыс европалық елдерде осыны қолданады.

Енді кәсіпорынның қаржылық жағдайын сипайттайтын кейбір көрсеткіштерін талдауға ауысайық, ол үшін 3.7-кестені құрамыз. Кәсіпорынның қаржы жағдайына нақты баға беру үшін оның төлем қабілеттігі талданады. Ол өтімділік көрсеткіштерін зертеу арқылы жүзеге асырылады. Абсолютті өтімділік коэффициенті ақшалай қаражаттармен кәсіпорынның ағымдағы міндеттемелерін төлеуді сипаттайды, оның мөлшері 0,2-0,5 аралық өтімділік коэффициенті ақшалай қаражатқа төленген дебиторлық қарызды қосқандағы ағымдағы міндеттемелерді өтеу мүмкіншілігін көрсетеді, бұл көрсеткіштің дұрыс көлемі 1,0-ден жоғары немесе 1,0-ге тең болғаны жөн. Жалпы өтімділік коэффициенті кәсіпорынның барлық ағымдағы активтерін өткізгенде ағымдағы міндеттемелерін өтеу мүмкіншілігін сипаттайды және оның дұрыс көлемі 2-ден жоғары болғаны жөн. «Халмат» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінде 2009-2010 жылдардағы мәліметтері бойынша оның өтімділік көрсеткіштерін талдаймыз. Ол үшін форма № 1 Бухгалтерлік баланстан мәліметтерді алып, өтімділік коэффициенттерін есептейміз. Бұл өтімділік көрсеткіштерге мыналар жатады:

Абсолютті өтімділік коэффициенті – Ақша қаражаттары / Қысқа мерзімді міндеттемелер;

Аралық өтімділік коэффициенті – Ақша қаражаттары + Дебиторлық қарыздар / Қысқа мерзімді міндеттемелер;

Жалпы өтімділік коэффициенті – Қысқа мерзімді активтер / Қысқа мерзімді міндеттемелер.

Кәсіпорынның төлем қабілеттілігін сипаттайтын қысқа мерзімді активтердің өтімділік көрсеткіштерін талдау үшін 3.7-кесте құрылады.

Кесте 3.7

төлем қабілеттілігін талдау

 

Ауытқу

2012ж.

1

2

3

4

5

1.

Қысқа мерзімді активтер, оның ішінде:

 

мың тг

 

2851,0

 

1.1.

Ақша қаражаттары және қысқа мерзімді қаржылық салымдар

 

 

мың тг

 

 

4,0

 

 

1.2.

Дебиторлық қарыз және басқа да активтер

 

мың тг

 

 

1.3.

Қорлар

мың тг

2747,0

1.4

Өзге қысқа мерзімді активтер

 

мың тг

 

100,0

 

2.

Қысқа мерзімді міндеттемелер мың теңге, оның ішінде:

 

 

мың тг

 

 

90835,0

 

 

3.1.

Абсолюттік өтімділік коэффициенті

 

3.2.

Аралық өтімділік коэффициенті

 

3.3.

Жалпы өтімділік коэффициенті

 

 

+0,4336

 

Қысқа мерзімді активтерді өткен жылмен салыстырғанда 83359,0 мың тг. артқанын көреміз. Оның арту себебі барлық баптардың артуында.

Сонымен қатар кысқа мерзімді міндеттемелер де 94614,0 мың тг. артқан.

Өнімділік көрсеткіші негізінен үш коэффициенттік қызмет атқарады, яғни абсолюттік өтімділік коэффициенті, аралық өтімділік коэффициенті және жалпы өтімділік коэффициенті.

ған, яғни 0,988 теңгеге артқан.

0,988 теңгеге артқан.

0465 теңгені құраған, яғни 0,4336 теңгеге артқан.

 

 

3.3 Кәсiпорынның қаржы нәтижелерiн жетiлдiру жолдары

 

Кәсіпорынның қаржы нәтижелері – ол оның табысы немесе зияны болып табылады. Халықаралық есептің стандарты 18 «Табыстар» бойынша қаржының келуі немесе активтер құнының өсуі не болмаса пассивтердің азаюы түріндегі есепті кезеңдегі экономикалық пайданың ұлғаюы болып табылады. Бұл акционерлер салымдарының есебінен өсуден басқа жағдайдағы капиталдың өсуіне әкеледі. Табыстылықтың көрсеткіштер жүйесі ең алдымен қаржылық нәтижелердің абсолютті көрсеткіштерінен тұрады, олар өнімді өткізуден алынатын табыс; жалпы табыс, негізгі қызметтен түскен табыс; салық салынғанға дейінгі дағдылы қызметтен алынатын табыс; салық салынғаннан кейінгі дағдылы қызметтен алынатын табыс; төтенше жағдайлардан алынған табыс;

.

Негізгі қызметтің, басқада қызметтің және негізгі емес қызметтің қаржы нәтижелеріне ерекше аудару қажет. Қаржы нәтижерінің (табыстың) қалыптасуы негізгі емес қызметтің нәтижелеріне байланысты сондықтан, негізгі емес қызметтің табысына жататындар:

;

;

;

;

;

айыппұл, штрафтар бойынша;

;

және т.б.

егізгі қызметтің табыстары:

өндірілген тауарлы өнім;

тауарлы өнім.

Қайталанған немесе басқа қызметтің табыстары- құрылыс – монтаждық жұмыстардың тауарлы өнімі.

Қаржылық экономика жағдпйында акционерлік қоғамның қызметін бағалаудағы көрсеткіштерінің бірі қаржы нәтижелері, яғни табыс немесе зиян.

Табыстың орындалуын талдаудың негізгі міндеттері:

шаруашылық қарекеттің түпкі қаржы нәтижесі ретінде өнім өткізуден түскен табыстың орындалуын бағалау; салық салынуға дейін табысты бағалау;

кәсіпорынның негізгі емес қызмет түскен қаржы нәтижелерін талдау;

табыстың арттыру резервтерін анықтау.

анықталады.

көлемі қаншалықты көп және өткізілген өнімнің өндірістік өзіндік құнына кірмейтін тұрақты шығындарды білдіретін кезең шығындары қаншалықты аз болса, негізгі қызметтен алынатын табыс соншалықты жоғары болады.

.

i.

i.

.

i:

i;

i;

i.

ды.

Кестедегі ауытқуға келесi факторлар әсер етуі мүмкін:

Өткiзiлген өнiмнiң өндiрiстiк өзiндiк құны;

Өнiм бiрлiгiнiң бағасы;

Өткiзiлген өнiм көлемi (саны);

Өткiзiлген өнiм құрылымындағы құрылымдық өзгерiстер.

кестені талдауда көрсетемiз.

Кесте 3.8

жалпы табысын талдау

 

Ауытқу

1

2

3

4

5

1.

жұмысты) өткізуден түскен пайда

мың тг.

,0

,0

 

2.

Өткізілген өнімнің (қызметтің, жұмыстың) өзіндік құны

мың тг.

,0

,0

 

3.

пайла

мың тг.

,0

,0

 

кеміген.

Табыстылықтың салыстырмалы көрсеткiштерiне нарықтық экономика жағдайындағы қоғамның қаржылық қызмет жасау, қаржыландыру көздерiн ынталандыру және оларды тиiмдi пайдалану сияқты мүмкiндiктерiн анықтайтын, осы қоғам қызметiнiң тиiмдiлiгiн сипаттайтын көрсеткiштерi жатады. Олар кәсiпорын қызметiн түрлi бағытта белгiлейдi және олар экономикалық процеске қатысушылардың мүдделерiне сай топтастырылады. Табыстылық коэффициенттерi салыстырмалы талдау мен кәсiпорынның қаржы жағдайын бағалаудың мiндеттi элементтерi болып табылады, өйткенi олар кәсiпорын табысын қалыптастырудың факторлық ортасын сипаттайтын маңызды көрсеткiштер.

Табыстылық көрсеткiштерi 3 топқа бөлiнедi:

алпы активтер (авансталған, жиынтық капитал) және олардың жекелеген элементтерi;

нiмдер;

негiзiнде есеп-телетiн табыстылық көрсеткiштерi.

активтерiн (мүлкiн) пайдалану тиiмдiлiгi берiлген кәсiпорынға қаражаттар салудың дұрыстығы туралы шешiмдер қабылдауда қажеттi әрi маңызды белгiлердiң бiрi болып саналады.

.

Табыстылықтың маңызды салыстырмалы көрсеткiшiнiң бiрi – бұл өндiрiстiк қорлардың табыстылық деңгейi болып табылады. Ол таза табыстың материалдық айналым қаражатының қалдығымен негiзгi құралдардың орташа құнына қатынасы ретiнде есептелiп шығарылады. Сонымен, өндiрiстiк қорлар құны, сәйкесiнше жыл басына және жыл аяғына материалдық айналым қаражаттары және негiзгi құралдар құндарын қосып, 2-ге бөлу арқылы анықтайды.

Өндiрiстiк қорлардың табыстылық деңгейiн талдау барысында А.Д. Шеремет ұсынған факторлық талдау әдiстемесi, көрсеткiштiң алғашқы формуласын, табыстылық деңгейiн қалыптастырушы, шаруашылық қызмет тиiмдiлiгiн арттыру және өндiрiстi интенсивтендiрудiң барлық сапалы сипаттамасы бойынша жiктеудi қарастырады.

Өнiмнiң табыстылығы неғұрлым жоғары болса (негiзгi қорлардың қор қайтарымдылығы мен негiзгi қорлардың айналым жылдамдығы неғұрлым жоғары болса, өнiмнiң 1 теңгесiне шаққандағы шығындар мен экономикалық элементтерi бойынша (еңбек құралдары, еңбек материалдары) үлестiк шығындары неғұрлым төмен болса), өндiрiстiк құралдардың табыстылық деңгейi соғұрлым жоғары болады.

Негiзгi қызмет табыстылығының (табыс нормасы) тағы бiр көрсеткiшi – бұл өткiзiлген өнiмнiң табыстылығы.

) формула бойынша анықталады:

 

)

 

— сату көлемiнiң табыстылығы;

;

.

кестеде көрсетiледi.

 

 

 

 

 

 

Кесте 3.9

сату көлемiнiң табыстылығын талдау

 

Ауытқу

ж.

1

2

3

4

5

1

Өнімді (қызметті, жұмысты) өткізуден түскен табыс

 

мың тг.

 

759,0

 

2163,0

 

2

Өткізілген өнімнің (қызметтің, жұмыстың) өзіндік құны

 

мың тг.

 

,0

 

3

дың көлемі

 

теңге

 

61,26

 

26,47

 

-34,79

 

34,79 тг. артық қызмет атқарған.

Нарықтық экономика сұраным мен ұсынымның ең соңында өндiрушi мен сатып алушының арақатынасының күрделi механизмi болып табылады. Кәсiпорындар мен мемлекеттiк мекемелер – экономикадағы адамзат қызметiнiң екiншi маңызды ортасының құрамдық құраушылары. Кез-келген меншiк түрiндегi кәсiпорынның негiзгi мақсты қаржылық нәтижелердi, яғни пайданы жоғарылату болып табылады. Талдау жасалып отырған кәсiпорынның қызметiнiң қаржылық нәтижелерiн бағалау үшiн қаржылық нәтиженiң деңгейiне, динамикасына жөне құрылымына тиянақты талдау, жалпы табысты факторлық талдау, сонымен қатар табыстық қатыстық көрсеткiштерiне жүргiзiлдi.

Жүргiзiлген есептiң нәтижесiнде келесiлер анықталған:

өнiмдi өткiзуден түскен табыстың өсуi;

өнiмнiң өзiндiк құнының өсуі;

жалпы зиянның өсуi;

кезең шығындарының өсуi;

таза табыстың мәнi, базистiк мәнмен салыстырғанда төмендендеген;

сатылым көлемiнiң табыстылығынан басқа рентабельдiлiктiң барлық қатыстық көрсеткiштерi бойынша терiс коэффициент мәндерi.

Табыстылық коэффициенттерi кәсiпорын табысын қалыптастырудың факторлық ортасының маңызды сипаттамасы болғандықтан, олар кәсiпорынның қаржылық жағдайын салыстырмалы талдау мен бағалаудың мiндеттi элементi болып табылады.

Акционерлiк қоғамның активтерiн (мүлкiн) тиiмдi пайдалану – осы кәсiпорынға қаржы салудың мақсаттылығы жөнiндегi мәселенi шешудiң маңызды көрсеткiштерiнiң бiрi болып табылады. Қоғамның мүлкi (активi) тиiмдiлiгi өлшемiнiң ең дұрыс, мойындалған, кең қолданылатын көрсеткiшi болып табыстылық (пайдалылық) коэффициентi табылады. Ол таза табыстың жалпы активтерге қатынасымен анықталады. Активтердiң табыстылық деңгейiн капиталды пайдаланудың альтернативтi жолдарымен салыстыру керек. Активтердiң табыстылық деңгейi қоғамда инвестициялық шешiм қабылдауда, сонымен қатар қаржылық жоспарлауда, реттеуде, шаруашылық қызмет пен оның нәтижелерiн бағалау мен бақылауда маңызды роль атқарады. Жақсы басқарылатын кәсiпорын әрбiр орталық бойынша табысты қалаптастыруды қатаң бақылап, тиiстi бөлiм басшыларын осы нәтижелер негiзiнде марапаттайды.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Қорытынды

 

Қаржылық инвестициялардың ішкі бақылау жүйесі мен бухгалтерлік есебін бастапқы бағалауды дәлелдеу үшін аудитор алынған ақпарат және жүргізілген тест нәтижелері бойынша ішкі бақылау жүйесінің сенімділігін орнатады, оны аудитті жоспарлау кезеңінде алынған бастапқы бағамен салыстырады. Егер ондай баға бастапқы бағадан төмен болса, онда басқа аудиторлық процедуралар көлемі мен жүргізу тәртібіне түзетулер енгізу кажет. Аудитор өзіне бақылау процедураларын жоспарлау кезінде басты назар аударатын объектілерді анықтайды және аудиторлық тәуекелдікті нақтылайды. Аудитордың ықтимал бұрмалаулар туралы білімі мен тәжірибесі осы ақпаратты толықтырады.

ың кему себебі өткізілген өнім өзіндік құнының артуына байланысты болған.

қызметкерлердің орташа тізімдік саны. Оны өткен жылмен салыстырғанды 3 адамға артқан. Негізгі құралдардың орташа жылдық құны да 3111,0 мың тг. артқан. Аталған көрсеткіштердің қатынасында қор қайтарымдылығы, қор сиымдылығы, қормен қаруланы көрсеткіштері анықталынады. Қор қайтарымдылығы 0,0085 тг. артса, қор сиымдылығы 140,49 тг. және қормен қаруланы 129,14 тг. кеміген.

қарастырдық. Соның ішінде активті қарастыратын болсақ, актив екіге бөлінеді. Олар: қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді активтер.

152,0 мың тг. артқан.

Ұзақ мерзімді активтер ұйымда бір жылдан артық пайдаланатын және болашақта пайда алып келетін активтер. Олар ұйымда негізгі құралдардан ғана құрылған. Ұзақ мерзімді активре 2012 жылы 22813,0 мың тг. құраса, 2013 жылы 23161,0 мың тг. құраған, яғни 348,0 мың тг. артқан.

.

10,0 мың тг. кеміген.

кеміген.

2012 жылы -45737,0 мың тг. құраса, 2013 жылы -55091,0 мың тг. құраған, яғни -9354,0 мың тг. кеміген.

Қысқа мерзімді активтерді өткен жылмен салыстырғанда 83359,0 мың тг. артқанын көреміз. Оның арту себебі барлық баптардың артуында.

Сонымен қатар кысқа мерзімді міндеттемелер де 94614,0 мың тг. артқан.

Өнімділік көрсеткіші негізінен үш коэффициенттік қызмет атқарады, яғни абсолюттік өтімділік коэффициенті, аралық өтімділік коэффициенті және жалпы өтімділік коэффициенті.

ған, яғни 0,988 теңгеге артқан.

0,988 теңгеге артқан.

0465 теңгені құраған, яғни 0,4336 теңгеге артқан.

 

 

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1.

2.

3.

4.

5.

6.

7.

8.

9.

10.

11.

12.

13.

14.

15.

16.

17.

18.

19.

20.

21.

22.

23.

24.

Нурумов А.А., Бекболсынова А.С. Налоги и налогообложение: учебник. – Астана: Изд. Каз УЭФМТ, 2009. – 583с.

 

 

 

 

Добавить комментарий

*
*

Required fields are marked *